Back

ⓘ Mitologjia shqiptare. Miti ka ndikur ne te gjithe njerezit dhe ne brezat e sotem duke dhene mesazhe dhe argetim tek femijet. Mitologjia shqipetare ka ndikuar ed ..




                                               

Poezia dhe këngët popullore shqiptare

Gjate Rilindjes Kombetare, letersia me goje, nje vlere e pasurise kulturore, eshte perdorur ne formimin e identitetit te vendit. Koleksioni i pare shqip i letersise me goje, ishte ajo e konsullit Austriak, dhe "babait te studimeve shqiptare", John Hahn Albanische Studien. Nje nga poemat me te shquara epike eshte "Lahuta e Malcís" shkruar nga frati katolik shqiptar Gjergj Fishta. Ne periudhen e viteve 1905-08 Nikolla Ivanaj publikoj Shpnesa e Shqypnise, duke qene nje nga botuesit e pare te kengeve heroike popullore shqiptare.

                                               

Neopaganizmi

Neopaganizmi, apo paganizmi i ri, apo "kthimi ne tradita" eshte levizje per tu kthyer ne traditat dhe fene ne vendet e Evropes, si dhe kontinente tjera, para ardhjes se monoteizmit Abrahamik nga Lindja e Mesme. Me gjithe dominimin e monoteizmit, traditat e vjetra pagane nuk jane eliminuar asnjehere, dhe shpeshhere ato jane adoptuar per qellimet/nevojat e tyre nga fete monoteiste si Krishterimi e Islami. Pas renies se rendesise se monoteizmit ne Evrope, dhe zhgenjimit me monoteizmin ka nje ringjallje te paganizmit. Paganizmi shihet si fe me e pershtatshme me nevojen per tu kujdesur per naty ...

                                               

Pupëza

Pupeza eshte nje lloj shpendi i cili shtrihet kryesisht ne Afro-Eurazi, i njohur per "kuroren" e tij karakteristike te puplave. Jane te njohura tri lloje te gjalla dhe nje specie e zhdukur, megjithese per shume vite te gjitha llojet jane grumbulluar si nje specie e vetme - Upupa epops.

                                               

Sfinga

Sfinga ose sfinksi eshte nje qenie mitike me koke njeriu, skifteri, mace, ose te nje deleje, trupit te nje luani dhe me flatrat e nje shqiponje. Ne traditen antike, sfinga ka koken e nje gruaje, kembet e nje luani dhe krahet e nje zogu. Ajo eshte mitizuar si tradhtare dhe e pameshirshme dhe do te vrase e do te haje ata qe nuk mund ti pergjigjen gjeegjezes se saj. Ky version vdekjeprures i nje sfinge shfaqet ne mitin dhe dramen e Edipit.

                                               

Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtësia

Flamuri i Kombit Shqiptar, origjina, lashtesia Gjinia: Histori. Autori: Jaho Brahaj. Shtepia botuese: "Saras". Viti i botimit 2007. Faqet e librit 186. ISBN 978-9928-152-03-9 Mbi librin Tezat e lashtesise se shqiponjes dykrenare, embleme dhe simbol i Flamurit te kombi tone, ka me shume se dy shekuj qe eshte vene ne qender te vemendjes se dijetareve te huaj dhe shqiptare. Kesaj teme i kushtohet studimi i autorit Jaho Brahaj, i njohur ne fushen e heraldikes dhe te studimeve te historise dhe kultures te mesjetes shqiptare. Ky studim me vlera shkencore eshte i pari i ketij lloji qe ndermerr nj ...

                                               

Irene Papas

Irene Papas eshte nje aktore greke, aktive ne me shume se 70 filma gjate karrieres ne pesedhjete vjet. E njohur ne rolet perkrah Bekim Fehmiut si mbreteresha e Itakes Penelopa ne filmin Odisea LOdissea 1968 dhe me Anthony Quinn ne filmin "Zorba the Greek" 1964 ne petkun e vejushes se bukur.

                                               

Dragoi

Dragoi ne mitologjine kineze ishte nje krijese mitologjike pozitive. Koka e tij i perkiste nje krokodili, trupi nje gjarpri, kthetrat nje luani dhe syte nje miu. Ai mbahej si nje krijese shume e fuqishme dhe shume e zgjuar. Vete froni i perandorit quhej froni i dragoit. Kur vdiste nje perandor mendohej se shpirti i tij shoqerohej nga nje dragua i kalter ne nje keshtjelle mbi rete e cila nuk mund te shikohej nga te vdekurit. Mendohet se figura e pare e nje dragoi eshte paraqitur nga nje luftetar kinez i cili kishte si simbol nje gjarper. Pasi mundte kundershtaret e tij ai shtonte ne stemen ...

                                               

Lugati

Lugati eshte nje figure e mitologjise shqiptare, e pershkruar nga Arshi Pipa si "shpirt i munduar qe toka e flak jashte per shkak te ndonje keqberjeje te rende".

                                               

Bajlozi

Bajlozi ose balozi eshte nje figure mitologjike-demonologjike e rapsodive popullore shqiptare si nje rrezik te ardhur nga deti. Sipas Arshi Pipes pershkruhet si nje vigan i keq, here-here, perbindesh ne mitologjine popullore.

                                               

Naser Ferri

Prof. dr. Naser Ferri eshte lindur me 1955 ne Peje ne Kosove.Arsimin fillor dhe te mesem e fitoi ne vendlindje. Studimet e arheologjise i ka filluar ne vitin 1973. ne Degen e Arkeologjise ne Fakultetin Filozofik ne Zare te Kroacise, te cilat te njejtin vit i ka vazhduar ne Fakultetin Filozofik te Zagrebit. U diplomua ne vitin 1978., ndersa ne vitin 1987. ka magjistruar.Ne vitin 1988. ne Degen e Arkeologjise te Fakultetit Filozofik ne Zagreb i eshte aprovuar teza e disertacionit: "Rimski vojnički natpisi u Gornjoj Meziji", te cilin, per shkaqe objektive, si pasoje e ngajrjeve te luftes ne r ...

                                               

Ringjallja ne eposin shqiptar

RINGJALLJA NE EPOSIN SHQIPTAR SI TRASHEGIMI UNGJILLORE” - Per konferencen shkencore nderkombetare" Eposi i kreshnikeve - monument i trashegimise kulturore shqiptare” - - Organizuar nga Instituti Albanologjik i Prishtines dhe Qendra e Studimeve Albanologjike ne Tirane - - Prishtine 28-29 gusht 2010 - Ermira Ymeraj Shkolla e Masterit, Universiteti i Shkodres Permbledhje: Ringjallja eshte nje prej motiveve me karakter parabiblik dhe biblik ne eposin shqiptar dhe fondin e baladave. Ne epos shfaqet ne formen e vdekjes se perkohshme apo te pajetes se perkohshme. Heronjte kulturore te eposit ngri ...

Mitologjia shqiptare
                                     

ⓘ Mitologjia shqiptare

Miti ka ndikur ne te gjithe njerezit dhe ne brezat e sotem duke dhene mesazhe dhe argetim tek femijet.

Mitologjia shqipetare ka ndikuar edhe ne mitologjite e tjera ballkanike.

                                     

1. Gjurme te hershme

Deshmite burimore, shkrimet e kerkimtareve ne kete teme u takojne shekujve te XIX-XX, por dhe ne shekujt e Mesjetes arberore me tej kemi te dhena te copezuara per mite, rite e besime nder shqiptaret, ne trojet e tyre etnike dhe ne diaspore.Disa mite shqiptare jane:Bleta,Zanat,Zjarri.etj

Keto arritje ne kerkime ndahen se pari ne deshmuese, dokumentuese, pershkrimore dhe, se dyti, ne ato me natyre sintezash, interpretimesh, ne veshtrim krahasues ne kohe ne shtrirje hapsinore te ndryshme.

Ne shekullin e XIX u shenuan arritje ne studimet krahasuese te gjuhesise indoeuropiane qe ngjalli interes per kerkime te mitologjise krahasuese, ne sinteza, ne interpretime te ketyre dukurive me rrenje parahistorike. Kjo fryme kerkimesh, ndonese ne nje shkalle me te vogel, u ndje dhe ne Shqiperi. Kryesisht nga te huajt me pak nga Shqiptaret, u mblodhen materiale te natyres mitologjike, te besimeve pagane, po me teper u dhane mendime krahasuese e interpretime. Mendime te ketij lloji u dhane ne kuadrin e gjuhesise krahasuese ose si reflektim i kultures antike greko-romake a te ndikimit sllav e bizantin ne Mesjete.

Duhet sqaruar se burimet materiale, objekte te zbuluara nga arkeologet ne shkrime ose mbishkrime te ndryshme, sado te pakta, i kemi qe nga koha ilire e parailire, nga periudha greke e romake e nga tere periudhat e Mesjetes. Per keto shtrirje kohore nuk ka munguar as paraqitja ikonografike e hyjnive te ndryshme, fytyra ne gur a qeramike, qofte vendese po me emra greke a romake, qofte dhe me emra ilire, ose fare pa emertime mbishkrimore. Te dhena me interes jane bere te niohura nga zbulimet arkeologjike, nga hulumtimet e ilirologeve, arkeologeve, balkanologeve, nga gjuhetare te gjuhesise krahasuese indoeuropiane; emrat e tyre do te dalin ne brendine e krereve te ndryshem te punimit.

Po permendim vetem pak gjera me domethenese nga mitologjia ilire, duke e marre ate brenda nje kompleksi kulturor ne te njejten shtrirje gjeografike, po natyrisht ne dhenie e marrje teper te shkrire bashke ne mes kulturash etnikisht te ndryshme.

Ne nje rrefenje mitike, shenuar nga disa autore te antikitetit, ne variante te ndryshme, thuhet se Kadmi, i biri i nje mbreti fenikas, duke kerkuar motren e vet Europen, arriti se pari ne Beoti ku themeloi qytetin e Tebes, pastaj shkoi e zuri vend nder iliret, ku, me te shoqen Harmonia lindi te birin: lliriosin. Duke u mbeshjellur nga gjarpri, ai mori pamjen e atributet e tij. Pas vdekjes Kadmi e Harmonia u kthyen ne gjarperinj e ashtu kaluan ne jeten e pertejme”. Sipas nje varianti tjeter, lliriosi gjarper pati shume femije, djem e vajza. Keta femije krijuan fillesen e fiseve ilire, fise qe mbajne emrat e tyre: emertimet e fiseve ne gjinine mashkullore u quajten" bijte e llirit”, ndersa ato femnore:" bijat e llirit”. Pati dhe personalitete historike per te cilet besohej se kishin lindur nga gjarperi.

Nder iliret eshte deshmuar gjeresisht kulti i hyjnise kalores luftetar. Nder ta permendet hyjnia kalores i Japodeve, Medauri, paraqitur hipur mbi kale me shtizen ne doren e majte. Ikonografia ilire me paraqitje te kalit a te hyjnive kalores eshte e pasur. Per te siguruar fitore ne lufte a fat, ne veprime te ndryshme flijonin kuaj. Po jane te njohura nder ta dhe sakrifica njerezore: Ne Desareti, ane te Korçes, afer lumit Eord Devolli i sotem iliret, per te siguruar fitoren ne ndeshjen me ushtrine pushtuese, si na thone Kurt Rufi, Flavio Ariani etj, theren aty: tre djem, tri vajza e tre desh te zinj. Keta ua kishin bere fli perendive te tyre, sipas besimitte shenjte, pert’iu dhene guxim e siguri perfitore luftetareve te tyre.

Tradites ilire e parailire i perket tempulli i Dodones prane Janines me malin Tomaros, Lisin e Shenjte me tri plakat qe tregonin permes gjetheve te lisit e zhurmes se enes se bakert, fatin e ardhem te njerezve. Ndoshta ne tempullin e Dodones kemi nje perzierje besimesh e ritesh pellazgo-greko-ilire.

Njohim tek iliret disa emra hyjnish e diçka dhe tiparet e tyre: hyjni te natyres te burimeve, me emra te interpretimit grek a romak ose te zanafilles ilire: Diana, Ika, Vidasus, Thana, Silvani, Jupiteri i Partineve, Medaurus, Menzana, Diana e Kandaveve, Bindi, Redoni, Andini, Sentona, Latra e keshtu me radhe. Pergjithesisht keto jane hyjni te natyres, te burimeve, te detit ose perendi te gjithfuqishme si simotrat e tyre antike greke e romake. Hyjni teper domethenese eshte Redoni - hyjni ilire e detit, prej nga na eshte ruajtur emri i tij deri sot: Kepi i Redonit Rodonit ne bregdetin Adriatik, ne veri te Durresit.

Ne shkrime te ndryshme, po dhe ne deshmi arkeologjike te shekujve te ndryshem te mesjetes, jane ruajtur copeza besimesh, ritesh, mitesh te paganizmit, diku ne nje paraqitje me te qarte e diku me te mjegulluar. Keto dukuri te religjionit pagan te Mesjetes arberore, sado qe te thermuara, si mendojme ne, jane nje ure e forte nderlidhese ne mes lashtesise ilire e Kohes se Re te njejtit areal gjeografik e njerezor, ne veshtrim te trashegimive ne fushe te mitologjise. Nuk mund te mohohen ketu as dheniet e marrjet me popujt e tjere ne kulture, per te njejten kohe.

Ne varret e Arberve te Mesjetes se Hershme verejme vendosjen e kufomes nga perendimi ne lindje ne varr, vegla e amuleta, rrethimi i varrit me gure ashtu si ndodh dhe ne praktike, i shoqeruar me besime te caktuara qe kane arritur deri ne Kohe te Re. Ne stolite arberore shekulli VI-XI verejme shenja simbolike te kultit te diellit, te kultit te henes. Vathet e veshit te grate jane ne forme te gjysmehenes, ashtu si ndodh dhe ne dite te sotme ne grate e Mirdites te Matit etj. Edhe sot kulti i henes ne besimet popullore lidhet shume me gruan me fatin e saj ne jete, ne shendet, ne sherim, ne lindje femijesh e tjere. Ne objekte te asaj kulture verejme kalin ne hedhje fluturim dhe mendojme se kjo ka te beje me hyjnine kalores te llireve; verejme zogjte fatidike, kultin e dores e nje seri shenjash te tjera me domethenie besimesh pagane. Kulti i dores i pasqyruar, nder te tjera, dhe ne berjen e saj si zbukurim ne gdhendje ne gure: ne dyer, ne porta, ne vater, ne pemendore. Ne nje dokument te vitit 1323 permendet festa e Rushajeve me ritet perkatese, çka flitet per ate feste pranvere qe ka ardhe me shume rite deri ne ditet tona.

Tek Histoha e Skenderbeut viti 1510 e Barletit dokumentohet shume mire gjama e burrave ashtu si behet deri ne shekullin e XX; eshte deshmuar shume here ne shkrime te ndryshme si me 1466, pastaj nga P. Budi e F. Bardhi ne shekullin e XVII me radhe. Mirat e Fatiet, te permendura shume here te Barleti ne veprat e tij, si mendojme ne, s’jane tjeter veçse Oret e Zanat shqiptare.

Sipas studimeve gjeologjike e sipas deshmive historike, liqeni i Shkodres eshte formuar para shume mijera vjetesh, ndersa legjendat mitike te mbledhura ne shekullin e XX tregojne se ai eshte formuar tash vone e formimin e tij e lidhin me plaken e Krozhes. Eshte interesant se per formimin e vonshem te ketij liqeni na flet dhe Barleti ne" Rrethimi i Shkodres” 1504 Aty nder te tjera thuhet:" Po keshtu, me sa duket, vertetohet edhe sa me kane rrefyer banoret ma te moçem te ketij vendi, te cilet me kane thane se aty ku sot ndodhet liqeni dikur ka qene toke plot me burime te pashtershme, nga te cilet lindi ai liqen i mrekullueshem”. Pra lindjen e ketij liqeni e tregonin si rrefenje mitike pleq te Kohes se Barletit, gje qe eshte teper domethenese per te njohur kujtesen popullore per keto rrefenja fantastike. Kjo legjende mitike na permendet pra dhe ne shekullin e XX, si mbijetoje e nje kohe teper te lashte.

Gj. Buzuku ne parathenien e" Mesharit” v.1555, paragr.ll, i porosit besimtaret qe te vene ne ritet e krishtera ne kisha e" te braktisin ate te shtremnen” qe, sipas nesh jane ritet pagane: te Kthimit te Diellit per Vere, te Buzmit, te Vitit te Ri, te Dites se Zojes’ te Shen Gjergjit, te Shen Gjonit e festa te ndryshme pagane te prodhimit. Keto rite pagane i praktikonin per te shtuar bereqetin e mireqenien ne familje. Gj. Buzuku i kthen te tera ne qellime te riteve te krishtera e shton:" Dheju kurta banikete, Zotiyne pra jo ai i paganeve: M: Tirta ka meju shtue nderju qe te korrat tueja te zgjaten deri se vjelash dhe te vjelat deri ne te mbjella”. Ne popull thuhej deri tash vone kjo shprehje, si siper, per qellimin e riteve pagane.

Pjeter Budi ne veprat e relacionet e tij na njofton per gjamen e burrave, per disa rite e besime pagane qe praktikoheshin ne popull. Te njejten gje ben F. Bardhi, e nder te tjera na permend Kuçedren e Arbenit ne nje kuptim mjaft domethenes per mitologjine shqiptare. P. Bogdani ne vepren e tij, duke folur per bubulfimen permend besimin popullor sipas te cilit me rrufe qet Shen llia kunder”kafshes se keqe”, pra kunder Kuçedres qe eshte gjarpri perbindesh e shkaterrues, besim qe ne disa variante e gjejme dhe sot ne popull. Autori e kundershton kete besim popullorduke e shpjeguarate si nje dukuri thjeshte natyrore. A. Bogdani ne nje kenge popullore te veçante botuar ne vepren e P. Bogdanit na permend Zanen e Pashtrikut qe kendon, qe eshte ruajtese e gjallesave, e miresise, me ato tipare te natyres qe e ndeshim edhe sot ne popull.

Relacionet te derguarve apostolike ne trojet shqiptare, ne shume raste flasin per besime e rite pagane. Keshtu, M. Bici me 1610 na ben te ditur se banoret e malesise te Mirdites Fandi vazhdonin t’i benin festat me kalendarin e vjeter se ndryshe, sipas besimit te tyre pagan, do t’u pakesoheshin prodhimet e bujqesise. Gr. Mazreku shkruan me 1650-1651:" Ai qe kishte ethe ose ate te tokes shkonte e gjenin nje gur mbi varrin e ndonjerit, e çonin nalt ate rrase, aq sa te mujte me kalue iperkulun nen ate rrase ai i smuti dhe pune e madhe e zanatit djallezor ai sherohet nga ethet ose pre’jse tokes, dhe kjo gja duket e pabesueshme… Edhe keto i kam mallkue tue mos i pranue ne rrefimin e kungimin e shenjte, edhe me ndihmen e Zotit e kane lane ate rruge”,

Te shumta jane praktikat e natyres pagane ne malesite shqiptare. Relatori Kerubini tregon me 1638:" … ne çfaredo dite tjeter qe u ndodhte ndonje rrezik, po n’ate dite mbanin dhe mbajne feste, dhe thone: ne kete dite me ka ndodhe kjo e keqe etj; dhe keshtu shume dite te tjera tejaves i mbanin dhe i mbajne feste, si te marten, t’enjten etj. Festen pastaj e bejne ne kete menyre: burrat, disa bajne kusht qe me bame ate pune ne te cilen kane pesue rrezikun, sip.sh., mos me pre ose mos me lavrue token, por bajne pune te tjera; disa te tjere rrijne krejtpa pune; grate nuk tjerrin, nuk bajne pelhure, ose nuk bejne ulishte, porbajnepune te tjera. Po te kete shperthye stuhia ne ndonje vend ne nje dite te enjte, te gjithe pastaj bajne kusht qe mos me punue ne vneshte t’enjteve te seciles jave”. Persa uperket festave" ma shume i çmonin ato te vetat te kota, se sa ato te kishes” Relacione Ne deshmi te ndryshme te ketyre shekujve XVI-XVIII jane shenuar shume konsiderata per besimet e malesoreve shqiptare, me shume rite e besime pagane e tregohet se jane shume te percipte ne kultin e krishter; thuhet se kane emrin te krishtere, po aspak besimin Kerubini.

                                     

2. Kerkimet ne shek. XIX dhe XX

Ne shekullin e XIX dhe gjysmen e pare te shekullit te XX per mitologjine e Shqiptareve kane shkruar shume autore, ndonese asnjeri nuk e rroku kete teme ne menyre teresore dhe gjeresisht ne veshtrim gjeografik; asnjeri nuk perfshiu ne kete objekt treva te gjera te banuara nga shqiptaret, as problematikat kryesore te kesaj fushe.

Shkrimet per mitologji e besime ishin krere, sythe a pasazhe te veçanta ne revista e gazeta te kohes. Kjo teme u rrah nepermjet pershkrimit te menyres se jeteses, dokeve e zakoneve te popullit tone e sidomos permes krijimtarise folklorike; aty u fol dhe per perkatesine e Shqiptareve ne fete e organizuara dhe marredheniet mes grupeve nga konfesione te ndryshme, pasqyruar ne shkrime te shtypit shqiptar dhe te huaj. Ne botimet folklorike te kesaj periudhe gjejme material me rendesi per mitologji e besime.

Autoret qe u muaren pak a shume me kete teme mund t’i ndajme ne dy grupe te medha: 1. te huaj; 2. Shqiptare.

Nder autoret e huaj qe botuan materiale e studime per mitologji e besime nder Shqiptare mund te permendim A. Boue me" La Turquie de l’Europe”, Paris, vol. II, 1840; J. G. Hanin me" Studime shqiptare” Jene, 1854," Perralla greke e shqiptare” Leipcig, 1866," Udhetim ne viset e Drinit te Vardarit”\ 867 e vepra te tjera te tij; G. majer, H. Pedersenin me" Teksteshqipeme fjalor" 1895, F. Nopçen me vepra:" Shqiperia, kultura shpirterore”," Pikepamje fetare” doreshkrime e shkrime te tjera te tij te botuara, M. Durham:" Mbiorigjinen e disa fiseve dhe zakoneve ne Ballkan”Londer, 1928; M. Hasluck," Nje kult imalit ne Shqiperi te Juges”e disa elemente mitologjike ne shkrime te tjera te saj; M. Lamberc:" Perralla shqiptare”, Vjene 1922," Mitologjia e shqiptareve” – botuar ne" Fjalori i mitologjise” Shtutgart, 1970. F. Degrand" Souvenirs de la Haute Albanie ou Gegarie”, Paris, 1901. Ne nje mase me te pakte, material me interes per mitologji e besime nder Shqiptare botuan dhe shume autore te tjere te huaj te shekullit te XIX te fillimit te shekullit te XX, perfshire vepra e artikuj te tyre.

Materiali i mbledhur dhe i botuar prej tyre ka ne pergjithesi karakter pershkrues; na japin te dhena me rendesi per elemente te ndryshem mitesh dhe besimesh ne popullin tone; ajo çka eshte me interes, te tille elemente ne kohe te tyre ishin akoma te gjalle ne treven shqiptare e, me vone, ato i gjejme ose te zbehura shume, ose te zhdukura fare. Ketu qendron dhe vlera e punes se tyre si regjistrues e ruajtes te materialit faktik. Keto materiale te tyre te botuara jane mbledhje te rastit e kane karakter fragmentar; u mblodhen ne qenderbanime te kufizuara dhe, ne vendet ku u mblodhen ne menyre te percipte dhe krejt fragmentare, mitet e besimet ne lidhje me kultet bujqesore e blegtorale ne popullin tone; nuk ju rane ne sy, ose i regjistruan vetem kalimthi disa figura shume te rendesishme te mitologjise popullore shqiptare si Dragoi, Kuçedra, Nena e Vatres, Vitorja, Ora, Zana, Nena e Diellit, Plaku i Kopshtit, Dordoleci per te rene shi, rite e zakone ne lidhje me buzmin, ne lidhje me Zjarret rituale te vitit e keshtu me radhe.

Ka patur raste qe popullin tone ta paraqisnin si nje popull fare pagan, duke e ulur perfaqesimin e krishterimit te islamizmit nga Shqiptaret deri ne asgje, gje qe historikisht nuk i pergjigjet se vertetes.

Autoret e huaj qe shkruan per mitologji e besime te popullit tone ne shek.XIX dhe ne fillim te shek.XX, problemin e tipareve unitare te popullit tone, doemos brenda larmise se shfaqjeve te ndryshme te ketyre dukurive, ne burime te ndryshme te jetes si bujqesi, blegtori, mjeshteri e zeje, te shfaqura keto ne rite e figura te veçanta mitologjike, nuk i shtruan thuajse fare. Ata nuk u nisen nga fakti se pert’u ruajtur keto lloje mitesh e ritesh per shekuj te tere ne forme mbijetesash, duan nje baze te caktuar ekonomiko-shoqerore tradicionale, ne kuptimin e tyre prodhimtar, si burim jetese, brenda nje kompleksi kulturor etnik me tiparet e tij te mevetesishme.

Ne raste te veçanta disa autore u perpoqen te shpjegojne edhe origjinen e besimeve nga popuj te caktuar te lashtesise: Ilire, Trake, Greke, Romake, Gjermane, Sllave, e keshtu me radhe. Por ne shpjegimin e burimit etnik te tyre u nisen nga prirje te njeaneshme, qe i verenin dukurite e ketij lloji ne menyre krejtte thjeshtezuar, ta zeme, nxoren zanafillen e dukurive te caktuara te besimeve pagane nga qyteterimet me te zhvilluara te lashtesise ose te burimit sllav, duke u nisur vetem nga origjina e fjales me te cilen emertohet ky apo ai element, duke u nisur nga ngjashmeri e ndryshime te rastit. Ata ne pergjithesi nuk kishin parasysh ngjashmerite e rena ne sy te disa dukurive te ketij lloji, evoluimin, deshmite arkeologjike; nuk i benin analize te gjithaneshme objektit ne shqyrtim, duke sjelle argumente te ndryshme historike te mundeshme, pra nuk e shqyrtonin fenomenin ne te tere kompleksitetin e vetive te shfaqjeve te tij, brenda nje etnokulture te caktuar. Nuk analizonin ne masen e duhur kushtet historike e social-ekonomike qe percaktuan ruajtjen e ketyre kulteve te shqiptaret.

Ne percaktimin e origjines etnike te miteve e riteve te ndryshme shpesh here u nisen nga kritere thjeshte te gjuhesise historike sipas fjaloreve te etimologjise dhe ne kete menyre i ndane elementet si ane sasiore ne origjina te ndryshme: ilire, greke, mesdhetare, kelte, slave, etj. Nje klasifikim i tille i bere nga keta autore eshte shume arbitrar dhe ne percaktimin e treguesit etnokulturor nuk ju pergjigjet aspak kritereve rigoroze. Ketu duheshin marre ne konsiderate tiparet e ndryshme te veçanta qe na shfaqen ne brendi te miteve e besimeve te ndryshme, faktorin kohe qe ndan lashtesine nga shekulli XIX-XX, pamundesine per te njohur ne imtesi etnologjine e popujve te vjeter apo dhe te popujve te sotem, qofte dhe kur per ta jane shkruar vellime te tera, por megjithate per dukuri te veçanta nuk ka shkruar askush e megjithate ato ekzistojne ne kete apo ate popull. Hahni, Nopça, Lamberci e Durhami, Koci ne percaktimin e origjines entike te fenomeneve te ndryshme jane me argumentues me te permbajtur, por edhe tek ata u paraqiten, ku me pak e ku me shume, zgjidhje te thjeshtezuara te ketij lloji, ndoshta dhe per arsye te materialit te paket qe ata kishin ne dore ne ato kohe. Megjithate ata bene ne kete veshtrim nje pune te madhe prej pionieri, u hapen rruge kerkimeve ne kete fushe te dijes, dhane disa mendime me peshe ne ndriçimin e dukurive te caktuara.

Intelektualet e medhenj shqiptare te Rilindjes Kombetare dhane kontribut te rendesishem ne te deshmuarit e etnokultures shqiptare e tefunksionevetesaj.

Ne shkrimet e tyre dhane materiale me rendesi per mitologjine e Shqiptareve. Ata u munduan te shpjegojne bazen unitare te popullittone, te shfaqur nepermjet mitesh e besimesh te lashta. Pashko Vasa na thote se populli shqiptar betohet per qiell, per dhe, per gure, per uje, per mal, per fushe, per diell, per hene dhe nuk betohet per perendi e per shenjtore. Ai tregon se keto forma betimi jane shprehja e atij besimi te lashte vendes qe te paret tane kane ruajtur qe nga lashtesia. Ai thekson se betimet publike Shqiptaret i bejen mbi gure pavaresisht nese ai qe ben betim eshte katolik, ortodoks a mysliman.

J.Vreto, K.Kristoforidhi, N.Frasheri, A.Z.Çajupi, Shtjefen Gjeçovi, na flasin per kultin e Tomorrit si nje vend ku ruhen rite e besime vendese te Shqiptareve qe jane deshmi uniteti ne traditat e lashta te ketij populli. Ata duan te tregojne me kete se populli yne, pavaresisht nga dallimet fetare te feve monoteiste te ndryshme qe sjellin me vete dhe veçime ne tiparete kultures setradites, ne kompleksin kulturor te tij, populli shqiptar shquan per njejtshmeri e pra eshte e domosdoshme qe te bashkohet te luftoje per pavaresi kombetare, per perparim. Rilindasit e vene theksin ne lidhjet e marredheniet e forta shoqerore e familjare midis elementeve shqiptare nga besime te ndryshme. J.Vreto shkruan:" … meqenese pas ndarjes fetare, shqiptaret ortodokse nuk lidhin krushqi me vellezerit tane shqiptare muhamedane ndonese martesat midis tyre ne disa vende vazhduan per nje kohe te gjate edhe pas ndarjes fetare u gjet nje menyre tjeter afrimi, ajo e vellamerise, dmth nje i krishtere qeth femijen e nje muhamedani, duke i prere atij disa fije flokesh te kokes”. Pra ne anet rituale te besimeve te lashta vendese ruajten njejtesine kombetare.

Te gjithe pothuaj aristokratet muhamedane shqiptare, qe quhen turqisht bejlere, kur martohen, dergojne, ne kundershtim me fene e tyre, pikerisht nje mik te krishtere, qe pajisei me leje te hyje edhe ne harem per te shoqeruar nusen. Ky zakon duket si nje i njejte me zakonin e kumbares qe perdorej para ndarjes fetare…”

Autoret arbereshe te Italise rilindas si J.De Rada ne botimet e tij letrare e folklorike, A. Argondica ne artikujt e tij ne" Ili i Arbereshevet” te tjere, na japin materiale me vlere per mitologji e besime te’ Arberesheve. De Rada, duke u nisur nga qellime atdhetare, ber kahasime ne mes mitologjise shqiptare dhe asaj te lashtesise. Zgjidhjel pergjithesisht jane romantike te pabazuara. Ne disa raste beher perpjekje per te treguar bazen unitare te miteve e besimeve te treves shqiptare ne Shqiperi me ato te Arberesheve te Italise.

Folkloristet shqiptare te Rilindjes si Th. Mitko me" Bleten shqiptare” 1878, S. Dine me" Valet e detit” 1908, Z. Jubani 1871 me" Pemnbledhje kengesh popullore dhe rapsodi poemash shqiptare” dhe me pas ata te Pavaresise si B. Palaj, K. Kamsi, S.Th. Frasheri, K Taipi, S. Kolea, R. Alikaj, N.Suma, Ll. Karafili Bardhyli, M. Sirdani, I Dalliu, V.Xhaçka, H. Bushati, K.Shtjefni, te tjere, ne botimet e tyre ne japin material me mjaft interes per mitologji. K. Kamsi, na ka dhene disa artikuj te veçante kushtuar riteve e zakoneve kalendarike si Dita e Veres, Shen Gjergji etj, po dhe per mite e besime te lashta vendese ne pergjithesi ne popullin tone Punime te shumta me shume vlere ka botuar I.Dalliu per fshatra e qytet te Tiranes. Gjate periudhes se Pavaresise nga autore te ndryshem u botua material me interes ne disa te perkoheshme si" Albania” e Faik Konices," Kalendari Kombiar” i M. Frasherit," Hylli i Drites”," Leka”," Diturija”," Shkolla kombetare”," Njeriu”" Drini”," Perpjekja shqiptare”," Normalisti”," Vatra Shqiptare”," Zani i Nalte”," Njeriu”," Cirka”, Normalisti” etj.

Gjeçovi na jep nje material me vlere per mite e besime te popullit tone dhe, duke u nisur thjesht nga nje ndjenje atdhetarizmi, dukurite e ndryshme te mitologjise i shpjegon si te origjines trako-ilire, pa sjelle argumentat e duhur ne kete drejtim. Gjeçovi mblodhi nje material teper te gjere per kultin e gurit, per kulte te ndryshme te natyres, per rite te jetes familjare, per rite te festave te motmotit, per rite e flijime ne ndertim dhe, per me teper, keto i gjurmoi ne nje hapesire shume te gjere te trojeve shqiptare. B.Palaj krahas eposit legjendar te se drejtes dokesore, mblodhi mjaft materiale per rite, per besime, per figura te mitologjise popullore, ashtu si beri dhe kolegu i tij eksplorues – Gjeçovi.

Gjate kohes se rilindjes e sidomos gjate Pavaresise e deri me 1945, i verejme te botuara ne organe te ndryshme te shtypit, ne botime te veçante, shume mite, rite e besime te ndryshme te popullit tone, me burim nga terreni, nga jeta e banoreve e keto me kane sherbyer shume si burime me vlere ne kerkimet e mia. Por duhet shenuar se ne disa raste kane qene te perziera dhe me elemente te marre nga letersia greke e romake e; duke qene te tilla jemi shmangur prej tyre, duke i marre gjithnje burimet ne menyre kritike.

Nje kontribut me rendesi ne studimin e mitologjise shqiptare ka dhene profesor E.Çabej me punimet e tij ne kete fushe qe ne vitet ’30 e deri ne ditet e sotme 1976. Kontribut me shume rendesi eshte studimi per figuren mitologjike Zana, per disa f igura te mitologjise popullore, si Vitorja, Gjigandet, Herri e tjere elemente e figura te mitologjise. Ka studiuar dhe eufemizmat nder shqiptare. Ne fushen e mitologjise shqiptare kane dhene studime e materiale me vlere dhe studiuesit M. Krasniqi, A. Uçi, K. Halimi, Z. Sako, Q. Haxhihasani, Rr. Zojzi, e A. Gjergji, D. Statovci, S. Fetiu, U. Xhemaj e tetjere.

                                     

3. Historia

Te dhena dhe analiza me te plota gjenden ne veprat e albanologeve te njohur, siç ka qene, p.sh., Hani, Nopça, Durham, Lamberci, dhe shume te tjere. Autore shqiptare dhe mbledhes te materialeve te mitologjise sone popullore ka shume, te cilet ne revista te ndryshme p.sh.," Leka”," Hylli i Drites”," Drita” etj…, ose ne botime te tjera kane dhene kontribut te vlefshem per njohjen dhe ruajtjen e kesaj pjese te rendesishme te kultures shpirterore te popullit tone

                                     

4. Figurat mitologjike

Disa nga figurat mitologjike shqiptare jane si me poshte:

Gogoli

Gogomel. Rron ne toponimet: Gogole Vidhgar-Ana e Malit, Ne Goglit Bobot-Ana e Malit.

Gersheteza

Nimfe e mitologjise shqiptare, qe perfytyrohej si nje vashe e bukur me floke te gjate, qe rrinte ne ujerat e liqeneve te lumenjve. identifikohet me Floçken.

Fierkuqja

Qenie mitologjike, < > Del edhe ne toponimi: Fierkuqja Malesia e Madhe, Bija e Fierkuqes Malesi e Madhe.

Partini

Partini, hyjni supreme e fisit ilir te Partineve. Identifikohej me Jupiterin romak.

Hyjria E Detit

Nje lloj sirene e mitologjise popullore shqiptare. Nje femer e cila ka nje bisht peshku. Besohet se n.q.s shikon nje te tille ajo te kendon duke te terhequr njekohesisht.

                                     

4.1. Figurat mitologjike Zana

Zana e malit eshte krijese mitologjike shqiptare me veti teper origjinale autoktone dhe e krahasueshme me teper me figura te tilla ballkanike dhe malore te popullsive ne gadishullin ballkanik dhe eshte mjaft larg e krahasueshme me Artemiden e grekeve,Dianen e romakeve. Veshtire se mund te shkohet ne nje krahasim deri te Thana e ilireve. Sipas tradites, ato kane dy karaktere: i zbutur, i cili ndihmon kreshniket ne betejat e tyre, dhe karakteri idhnak i cili shiton nguros kur iu prishet qetesia. Briret e dhive te egra jane mbrojtja dhe dobesia e zanave. Zanat ruajne territoret e veta me xhelozi edhe shitojne ata qe u prishin qetesine apo i befasojne kur jane duke lozur neper livadhet e maleve. Prandaj edhe kur shkohet ne mal eshte tradite te behet zhurme per ti njoftuar ato per afrimin e njeriut. Zana eshte edhe simbol i pjellorise.

                                     

4.2. Figurat mitologjike Gogoli

Gogomel. Rron ne toponimet: Gogole Vidhgar-Ana e Malit, Ne Goglit Bobot-Ana e Malit.

                                     

4.3. Figurat mitologjike Gersheteza

Nimfe e mitologjise shqiptare, qe perfytyrohej si nje vashe e bukur me floke te gjate, qe rrinte ne ujerat e liqeneve te lumenjve. identifikohet me Floçken.

                                     

4.4. Figurat mitologjike Fatet

Figura te besimeve popullore dhe perrallave, qe perfytyrohen si tri gra qe vijne naten e trete te djepi i te posalindurit dhe i caktojne fatin e jetes. Ne veriun e Shqiperise kete detyre e kryejne Oret. Çdo pesim i njeriut i vishet vendimit te tyre, ndaj njerezit ngushellohen duke thene: keshtu e shkruan Fatet. Naten e trete behet edhe kremtja e familjes, qe quhet poganiqe. Per kete rast piqet nje buke, e cila thyhet mbi djepin e femijes. Nder te krishtere, pas kesaj ceremonie i vihet emri femijes. Thirren edhe Fati, Vitore, Mira, Mirushe, Ore ne Veri, Fata Hora e Arberesheve, Fetresha, Fatmira, Fateza, Fatie, Fatia.

                                     

4.5. Figurat mitologjike Dordoleci

Edhe sot e kesaj dite, ne kopshte ne ara shqiptaret vendosin nje shembelltyre njeriu: me trup, krahe, kembe dhe koke, te veshur me rroba, me shpesh me rrecka. Ne zanafille Dordoleci ka perfaqesuar nje shembelltyre te hyut te bujqesise, i cili, edhe pse u shnderrua ne brendesi, si trajte u ruajt deri ne ditet tona. Ai vihej per te patur prodhime te mbara, por edhe per te trembur demtuesit e prodhimit. Quhet edhe Plaku i Kopshtit, Plaka e Kopshtit, Nusja e Kopshtit, Surrati i Ares, Coli, Picar etj.

                                     

4.6. Figurat mitologjike Bariu i Mire

Ky eshte emri poullor i Shen Martinit, mbrojtesit te ujqerve dhe njeherazi te bagetise. Ne mendesine popullore shqiptare ai ushqente nje nderim te vecante, sepse per te ndizeshin qirinj ne te kremte me karakter fisnor. Bariu i Shenjte ka disa ngjashmeri me Panin, hyun-bari me brire dhe me kembe cjapi, por ka edhe veçorite e tij, te cilat i gjejme vetem tek shqiptaret. Sipas besimeve popullore ai eshte hyu maleve e pyjeve, gjegjesi mashkullor i Zanes. Perfytyrohet si nje njeri vigan qe banon i vetem ne pyje. Ai eshte zoterues i ujqerve, te cilet i ushqen, i drejton, por edhe i denon. Kur do t’i ushqeje, shenjti u hedh ca kokrra misterioze jeshile, me madhesine e frutit te dellenjes, ose i urdheron qe te vene te hane aksh bageti te aksh malesori. Por po deshi, ai ua" lidh” gojen e ndonjehere, edhe i ndeshkon per prapesite qe bejne. Njihet edhe me emrat Bariu Hyjnor, Shen Marti, Shmarti, Shmartuku, Hazreti apo Hazeri a Hezri, Njeriu i Mire, Njeriu i Shenjte apo Njeriu Jeshil.



                                     

4.7. Figurat mitologjike Bajlozi

Bajlozi apo balozi, figure e rapsodive popullore shqiptare; perfytyrohej si nje vigan, i cili vinte nga deti dhe bente te keqija. Fillimisht fjala ka pasur kuptimin e ambasadorit. Ngandonjehere ngaterrohet me Arapin a Harapin. Si Bajlozi, ashtu edhe Arapi simbolizojne stuhite, natyrore a shoqerore qofshin.

                                     

4.8. Figurat mitologjike Pupeza

Legjenda per Pupezen shembellen ne shume ane me legjenden e shnderrimit te motres ne qyqe, vetem se kesaj here, ajo qe kthehet ne pupez nuk eshte motra, por nusja, kurse i vrari nuk eshte vellai, por dy dhendure, dy metues, qe duan te vene kurore me te njejten vajze. Ata ndeshen ne udhekryq ne krye te dy karvaneve me krushq dhe aty shkrepin pushket. Nusja e tmerruar dhe e çuditur, nis e bertet: ”Mos! Jo! Prisni! Jo! Pu-pu-pu!” Por perleshja vazhdon dhe nusja qe s’mund te beje asgje, i shikon dhe ben vetem" Pu-pu! Pu-pu!” Zallahia nuk zgjat shume, sepse ne terbim e siper, krushqit vrasin njeri-tjetrin, derisa askush nuk mbetet gjalle. Nusja e tmerruar merr vrapin e iken nga syte kembet, duke bere pu-pu! pu-pu! Dhe ne vrap e siper kthehet ne ate zogun e bukur qe sot quhet pupez. Kjo legjende rrefehet ne Pogradec.

                                     

4.9. Figurat mitologjike Amelsima

Eshte menyra qe perdoret per te sheruar ndonje qe ka marre nje shuplake nga hijet, nga Te shuplakurit a Shuplakja. Nje plake e vesh te semurin me petka te pastra te bardha dhe e shpie ne ndonje vend te qete te veçuar, apo ne ndonje shtepi te boshatisur. Sa mberrijne atje, ajo i pershendet hijet si te ishin aty para, e ul te semurin ne gjunje, i cili i mbledh duart perpara dhe lutet. Pastaj i jep per te pire uje trendafili dhe rrin ndonja dhjete minuta me te, pa folur asnje fjale, duke pergjuar disa shenja te fshehta. Me ne fund hijeve:" Befshi naten e mire”, e ngre te semurin dhe e percjell per ne shtepi, duke pershkuar nje rreth. Ngandonjehere i semuri ulet Brenda nje rrethi, te shenuar qe perpara. Pas tri ditesh, te semurin e lajne me Uje te Pafolur. Ne kete uje ziejne gjethe te embla dhe gjethe te renda Numri i gjetheve varet nga shkalla e semundjes. Besohet se tri dite pas kesaj ceremonie i semuri e mban mend vendin ku eshte plakur, atehere ai sterpiket me uje trendafili, te cilin hijet e pelqekan shume, ose po hedhin ndonje gje te mbeshtjelle, ne menyre qe ai qe ta shkele, t’i marre semundjen.



                                     

4.10. Figurat mitologjike Xhindet

Ashtu si Djalli, Xhindet kane hyre ne demonologjine shqiptare nga sfera e demonologjise se feve monoteiste, konkretisht nga demonologjia islame. Xhindet e bestytnise popullore shqiptare gjenden naten gjithkund, jashte ne kopesht, apo ne nevojtore. Vendet ku u pelqen te mblidhen jane cipat e rrekeve, aty ku derdhen cikat a gjerbat e shiut nga pullazi. Ndaj njeriu nuk duhet te ece apo te derdhe ujet e holle naten pa thene destur dhe bismillah. Per po kete arsye benin kujdes edhe grate qe te mos hidhnin ujet e nxehte me te cilin kishin lare kenane e nuses, se po te digjnin ndonje xhind, nusja do te shkallohej.

Ne krahina te ndryshme besohet se zbresin neteve neper perrenj, duke u rene daulleve dhe duke bere potere te madhe. Ne Korce nuk e lene ujin te vdekurit vete ne zjarr, se thone se e pine Xhindet. Kurse ne Tirane, kur e fusin foshnjen ne djep per here te pare, nen shtroja i shtine nje gozhde dhe nje qese perplot me fara liri, qe kur te vine Xhindet per te marre foshnjen, te harrohen duke numeruar kokrrat e melit te mos i bejne keq femijes. Ne laberi, lehonen nuk e lene te dale jashte per dyzet dite: thone se po te dale perpara kesaj kohe do te shuplaket, sepse do t’i shkele e keshtu te semuret te dale mendsh.

Kur jane duke kenduar, nuk duhet te thuhet se po kendojne Xhindet, por Shtojzovallet Shtoj-Zot-Vallet. Edhe keta zhduken me te degjuar kengen e kendezit: …kendoi kokoshi dhe ikne xhinerit’. Ne Veri, nje njeriu te cilit i bie semundja e tokes, i thone" Mos ke shkele kund ne treveze zanash?”. Shembellyeshem, sipas besimit popullor, nje njeri mund" te shuplaket po te shkele ne sofer treveze te Xhindeve.

Nisur nga kjo e dhene, ne na duket se Xhindi i besimeve popullore s’eshte, vec se nje Zane e rregjuar dhe e kontaminuar prej nje prej figurave me te njohura te demonologjise islame Xhindi xhini’ ne njejes. Therriten edhe Mirazt e Xhine.



                                     

4.11. Figurat mitologjike Ora

Ora e maleve eshte figure e bestytnive popullore shqiptare, e cila perfytyrohej si nje grua apo si nje gjarper. Ajo besohej se jetonte ne male, ne pyje, ne fusha, ne kroje ose prane njerezve, dhe i ndihmonte a u sillte fat te mireve dhe ndeshkonte te keqinjte. Oret mund te kene qene nje lloj zanash, te cilat thirreshin me emra perkedheles si "qofshin te bardha", "ato te lumturat" apo "ato te mirat", pa ju permendur emri. Ora ishte ndoshta krijesa mitologjike me e perhapur tek shqiptaret. Nje shtepi, nje fis, apo nje njeri mund te kete patur oren e vet. Madje, besohej se edhe nje zane e maleve kishte oren e saj. Oret jane te mira apo te liga. Bekimi dhe mallkimi shpesh behej nepermjet ores. Braktisja nga ora do te thoshte fatkeqesi per personin apo grupin.

                                     

4.12. Figurat mitologjike E bukura e Detit

E bukura e detit, ashtu si ne krijimet e tjera popullore, edhe ne krijimet me tematike dhe motive nga deti dhe detaria hasim shume vlera ku personazhet shnderrohen ne breshka, gjarperinj, shtaze, mjellma, drunje, etj. Besimi i shnderrimit metamorfozik te njeriut, padyshim, i takon antikes se lashte, kur mjetet e prodhimit ishin shume modeste, kur, perveç tjerash, vetem hapesira detare kishte disa zotfuqi, te cilat ne rastet e shumta ishin fisnike, meshire medha dhe bamirese te detareve. Procesi tipik i metamorfizimit ne krijimet me motive dhe me tematike detare pasqyrohet dendur ne vleren shqiptare. E bukura e Detit - Hyrija e Detit, e cila gjendet e metamorfozuar ne breshka. Permbajtja e saj e rrudhur eshte kjo: Mbreti i tha djalit qe te martohet me ate vajze ku te bie heshta e shigjetes. Gjuajti dhe kur shkoi me pa se cila ishte fati i tij, verejti qe aty ne breg te detit, nen nje fik, ku kishte ra heshta, rrinte nje breshke e madhe. Ky e çoi ne shtepi dhe pas gjuetise se peshkimit, kthehet ne pallat dhe i gjen tere punet e shtepise te kryera. Te nesermen u fsheh dhe soditi se nga breshka delte nje femer e bukur "si hyri deti". Ne kete krijim shpirteror aftesia estetike e popullit shqiptar ne pasqyrimin te madherishmes eshte e larte, me tipare te pashoqe. Bukuria e Detit, Hyrija e Detit dhe sinonimet e tjera te saj, ua tejkalojne tipareve fizike dhe morale te Penelopes se Homerit. Hyrija e Detit, kur bie ne kthetrat e mbretit, nuk flet nente vjet, per hire te humbjes se burrit.

                                     

4.13. Figurat mitologjike E bukura e Dheut

Motra te Bukures se Detit dhe te Bukurit te Qiellit, duke formuar keshtu motivin e zakonshem ne letersi toke, uje, ajer. Ajo eshte personazhi me i perhapur ne mitologjine shqiptare. Mund te jete e mire ose e keqe, por me shpesh e keqe. Ne tregimet ne te cilat ajo shfaqet, shpesh heroi, kunder deshires te emes, duhet te shkoje ne boten e saj qe ruhet nga nje kuçeder dhe te fitoje, ne rast se do te kthehet ne boten e tij. Po fitoi, ajo mund te behet nusja e tij. Po humbi, ai gllaberohet nga kuçedra. Shume ishin pepjekur te mposhtin kuçedren, pa rezultat para shfaqjes se heroit. Ajo eshte gjithashtu e lidhur me stinen e pranveres. Sipas Maximillian Lambert, ajo ishte hyjnesha e botes se te vdekurve.

                                     

4.14. Figurat mitologjike Shtriga

Besohet se jane plaka. Kjo cilesi ju vishet edhe plakave te pafajshme, te cilave ju vdesin burrat dhe nuk kane djem. Sipas tregimeve, ato hane mish dhe pijne gjak. Me rendesi eshte se shtrigat jane gjithnje plaka dhe jo vajza te reja. Gjahun zakonisht e gjuajne naten. Kur bien ne shtrat per te fjetur shpirti u del nga trupi permes gojes. Dalin pa e hapur fare deren permes vrimave dhe plasave te ndryshme. Mblidhen ne logun e shtrigave dhe aty vendosin per gjahun qe do te gjuajne. Besohet, sipas gojedhenave, se ato hane edhe femijet e tyre.

                                     

4.15. Figurat mitologjike Laura

Laura, figure e mitologjise popullore shqiptare, qe perfytyrohej si nje grua e keqe, e cila jetonte ne lumenj e pellgje. Ajo zoteronte aftesine per tu shnderruar ne nje kafshe te shemtuar. Si e tille ajo dilte naten ne breg te lumit, ose prane nje pellgu, duke bertitur me ze te çjerre dhe futej ne uje. Nganjehere Laura dilte dhe ne rruge, duke bertitur, ndersa qente e ndiqnin pas.

                                     

4.16. Figurat mitologjike Llamaja

Llamja, figure e mitologjise shqiptare, qe perfytyrohej me trup gruaje me bisht gjarpri. Jetonte neper male e ujera te papasterta, rrembente femije, u thithte atyre gjakun dhe pastaj u hante mishin. Shpeshhere ajo merrte forma te ndryshme per te joshur viktimat e saj. Ka tipare te ngjajshme me Meduzen e mitologjise greke.

                                     

4.17. Figurat mitologjike Nena e vatres

Nena e vatres, hyjni e lashte ne mitologjine shqiptare, qe e ka origjine nga epoka e matriarkatit. Ne fillim perfytyrohej si nje figure pozitive, me shume si nje plake me floke te thinjura, ne shume raste duke tjerre li ose lesh, ose duke krehur floket. Nganjehere Nena e vatres thirreshin edhe "te tretat e vatres" dhe,si e tille, identifikohet me tri motrat qe percaktojne fatin e femijes, naten e trete pas lindjes. Ne perfytyrimet me vonshme, Nena e vatres na del me tipare negative. Ajo paraqitej si nje plake e keqe, e cila naten, kur njerezit e shtepis flen, vjen dhe qendrone pran vatres, duke krehur floket e saj me nje kreher te hekurt dhe, po te gjeje aty ndonje femije e kap dhe i nxjerr syte me kreherin e saj. Perfytyrimi i Nenes se vatres si nje figure e keqe, lindi ne kohen e patriarkatit, kur sundimi i gruas u zevendesua me ate te burrit dhe kur gruaja konsiderohej si nje qenie e ulte dhe e poshteruar.

                                     

4.18. Figurat mitologjike Partini

Partini, hyjni supreme e fisit ilir te Partineve. Identifikohej me Jupiterin romak.

                                     

4.19. Figurat mitologjike Qipulli

Qipulli, figure e besimeve popullore shqiptare, e ngjajshme me xhindin qe permendet ne mitologjine e popujve te vendeve te Lindjes. Ne kuptimin e figurshem, i kane kercyer qipujt do te thote i kane hipur xhindet, eshte inatosur.

                                     

4.20. Figurat mitologjike Stihija

Stihija, figure e perallave popullore shqiptare, qe perfytyrohej si demon femer. Ne besimin popullor, ajo perfytyrohet si nje kulçeder me krahe, qe nxjerr flake nga goja dhe qe ruante thesaret e fshehu nen dhe.

                                     

4.21. Figurat mitologjike Shtojzovallet

Shtojzovallet, figura te perrallave popullore shqipare. Perfytyroheshin me nje bukuri te madhe me fuqi te mbinatyrsheme. Vendbanimi i tyre i preferuar ishin bjeshke dhe pyjet e dendura ku ato kalonin kohen, duke kenduar e duke vallezuar. Ato i shikoni njerezit pa marre parasysh nese eshte burre apo grua, nese ato kuptojne se dikush eshte duke i veshtruar ato teksa lahen neper lumenj apo teksa ato lozin. Shikim eshte nje veper e cila le pa mend nje njeri-e bene te pa zoti per veten.

                                     

4.22. Figurat mitologjike Hijet

Hijet jane figura me kuptim te nje demoni. Por me fjalen "hije" mund te quhen edhe fantazmat ose shpirtrat te vdekurve. Hijet kane forma njerezish por nese i shikon duhet to shkosh menjehere ne shtepi dhe nese i ndjek mund te zeri semundja dhe te vdesesh.This edit is from DALKIIIII.

                                     

4.23. Figurat mitologjike Redoni

Redoni hyu ilir i mbrojtjes se udhetareve dhe i detareve. Ne paraqitjen figurative ka pasur interpretime si mbreti Gent, por ne fakt ishte ky hyu qe i ngjan Hermesit grek. Kepi i Redonit ishte nje relike e ketij emertimi.

                                     

4.24. Figurat mitologjike Dheveshtruesi

Figure e mitologjise popullore shqiptare, qeparaqitet ne trajte antropomorfe. Ne Mirdite besojne se neteve te pranveres ai i ve veshin dheut, per te pergjuar ne mos vjen njeri per se largu, apo per te degjuar zhaurimen e ujrave te nendheshem. Del gjithnje kaluar ne vithe te Dhamsutes, peles se pagoje qe kalon male e dete dhe shpie larg ate qe do te shpetoje nepermjet saj. Ata i ndjek mezi i saj, qe me hingellimat e tij lajmeron Dragojte per kalimin e peles.

                                     

4.25. Figurat mitologjike Divi

Perbindesh i perrallave dhe i besimeve popullore shqiptare, me trup jashtezakonisht te madh me fuqi mbinjerzore, gjigand. Perfytyrohet si llupes i madh, qe ha mish njeriu, rremben vajza dhe i shpie nen dhe, ku ka banesen e tij. Ne Elbasan thonin se Divat kishin per detyre te vlonin ujet e Llixhes neper kazane te medhenj. Prejardhjen e kesaj fjale G. Meyeri e nxjerr nga turqishtja. Div" demon, xhind, gjigand”. Therritet edhe Dif-vi, Def-vi.

                                     

4.26. Figurat mitologjike Bleta

Sipas besimeve popullore, Bleta dikur ka qene njeri; per kete thuhet vdiq e jo ngordhi. Ajo nuk nemet, sepse eshte mekat i madh te nemesh Bleten. Perpara se t’i merrnin mjaltin, njerezit laheshin, pse besonin se ne te kunderten Bleta nuk do te jepte me mjalte, madje dhe se mund te" vdiste”.

Nopca e lidh kete nderim per Bleten me mitraizmin, por do te ishte me afer mendsh ta shpjegonim me traditat e lashta vendase, qe mbase na kthejne te Melisa e lashtesise, te nimfa e shnderruar ne blete, pra te stergjyshja te gjitha bleteve dhe nena e Dyrrahut.

Quhet edhe mblet/e-a, gjet/e-a, mjaceze, mjaltez, fryma e shenjte, mize, mize mjalti, mizare, punetoret. Del edhe ne toponimi: Guri i Bletes Kryezi-Puke, Shteku i Bjetes Apripe e Gurit-Puke, Lugu i Bjetes Skavine-Puke, bleta e Marcolit Kroni i Madh-Shllak, Curri i Bletes Bene-Shllak, Rrethi i Bletes Vukel etj.

                                     

4.27. Figurat mitologjike Vidasusi

Vidasusi, ne besimin e ilireve ishte perendi qe mbronte pyjet, burimet dhe fushat. Ne monumente ai paraqitet i shoqeruar nga gruaja e tij, Thana. Ne Topusk-Kroaci, prane nje burimi uji mineral jane gjetur kater altare kushtuar ketij çifti. Ne te njejten krahine jane gjetur gjithashtu mbeturinat e nje faltoreje kushtuar Silvanit si dhe shume altare te tjere me emrin e kesaj hyjne romake. Duke u bazuar ne kete fakt, mitografet kane arritur ne nje perfundim te drejte se Vidasusi ne besimin ilir kishte atribute te ngjajshme me ato te hyjnise romake Silvan-mbrojtesin e burimeve, te pyjeve dhe te fushave, kurse Thanen e kane identifikuar me hyjneshen romake Diana. Vidasusi dhe Diana adhuroheshin shume nga pjesa me e madhe e popullsise ilire, sidomos nga ata qe merreshin me blegtori, si Dalmatet. Vidasusi ka qene hyjni supreme e ilireve ne panteonin ilir prandaj zinte nje vend shume te rendesishem. Por kulti i Vidasusit-Silvanit ilir gjeti adhurues edhe ne shtresat e uleta popullore te Romes dhe te Italise. Ai u pehap edhe ne provinca te largeta te perandorise. Kjo deshmon per ndikimin e kultit te pasur ilir ne vete panteonin romak.

                                     

4.28. Figurat mitologjike Katallani

Personazh mjaft i njohur i demonologjise primitive, te cilin e ndeshim me emra te ndryshem ne shume popuj e shume kultura. E gjejme ne Jug ne Veri te Shqiperise, here si Tategjysh i pare, here si Katalla e here si Syqenhenjeri. Perfytyrohet si nje farketar div nga shtati, i eger me nje sy ne balle, pa gjunje me kembe te drejta si direku, qe ha njerez. Ne jugun e Shqiperise, e sidomos ne Laberi ne anet e Korces, ku del me dendur, ai quhet Syqenhenjeri, emer qe s’eshte gje tjeter, por se bashkim dy kompozitesh, me kuptimin" syqen qe ha njerez”. At Shtjefen Gjecovi e identifikon me ciklopin Polifem te Homerit. Por duhet thene se i pari qe shqoi te Polifemi natyren ilire qe Mjeda. Shume studjues, si Hackamani, Skileri, Bolta, Bendesi etj., mbrojne pavarsine kohore te motivit te ciklopit nder popujt jogreke te Ballkanit, perfshire edhe iliret, perkundrejt ciklopit te mitit grek. Ne Drenice Vitak quhet Symballi. Emri Katallan del edhe te G. Meyeri, por me kuptimin" pagan”. Quhet edhe Vigan-i, Gjigant-i, Div-i, Dif-i, Lutran-i, Lutura, Katalla, Symoll-i Mat, Symadh, Syqorr, Syqen, Syqenhenjeri, Sykelysh, Tategjysh i Pare, Gavell-i Sh. Gjecovi, Garravell-i F. Alkaj, Dragumen-i Frashnjet, Rekes-i arbereshet e Greqise. Emri i tij rron edhe ne toponimi: Fusha e Katallajve Shllak, Vorret e Katallajve Shllak, Perroi i Vigjanit prane Mullenes, si dhe ne nje patronim, te permendur me 1517, M. Catalano ne Tivar. Ne shekullin XV, te arbereshet e Italise na del nje Katallan, bashke me disa familje Catalano.

                                     

4.29. Figurat mitologjike Qerosi

Qerosi ne jeten e perditshme njeri pa floke, njihet ndryshe ne mitologji. Ne perrallat shqiptare ai del gjithmone fitimtar me i zgjuar nga te gjithe, duke u bere keshtu personazhi me i rendesishem i perralles.

                                     

4.30. Figurat mitologjike Zjarri

Adhurimi i zjarrit ishte baza e ceremonive fisnore shqiptare. Njerezit besonin se zjarri ne vater kish nje fuqi te madhe sheruese dhe pastruese. Per kete arsye, perpara ndonje feste, ate e mbanin ndezur te tere naten, vere a dimer qofte. Ai qe kujdesej per te, ati, pra i pari i shtepise, duhet kundruar si roja prifterore e zjarrit. Nga ana tjeter, zjarri mbahej ndezur ne dhomen e lehones per 40 dite rresht. Fikja e zjarrit ne te tilla raste ishte nje ogur i keq. Besoj se po te fershellente zjarri, po bisedonin armiqte e shtepise, po te kerciste, do te ngordhte bagetia.

                                     

4.31. Figurat mitologjike Shurdhi

Demon zanafillor i bestytnive te Veriut, Hyj i shtrengates dhe i bresherit. Emrin e tij Baron Nopca e lidh me pjesen e dyte te emrit thrak te Zibelthiur-dosit, hyjut te motit te keq dhe te stuhive. Madje sipas Cabejt, edhe vete fjala shqipe perendi i perket gjinise se emrave indoeuropiane te perendive te stuhive: ne indishten e vjeter quhet parjangas, lituanisht perkunas, galisht cernunnos, sllavishten e vjeter perune, greqisht keraunos. Ne Alpet shqiptare Shurdhi njihet edhe me emrat Verbd e Rremoria

                                     

4.32. Figurat mitologjike Syqeneza

Kete figure te besimeve popullor te Toskerise e permend separi Hahani, dhe e perkthen dhe gjermanisht si" Hundsauge”. Eshte nga ato figura te demonologjise, qe percaktohen per nga vetia e tyre antropofage. Perfytyrohet si nje shtige me kater sy, dy perpara e dy prapa. Syte e prapme nuk i duken, sepse i mbulon me shamine e kokes. Ajo ndjell grate e reja ne shtepi te saj, i pjek ne furre e i ha. Ne perralle ajo ka dhe te bijen qe i perngjan, Maron. Sipas Çabejt, Syqeneza e Syqeni, mashkulli i saj, nje figure mashkullore e shemtuar, mund te jene reminishenca te Cerberit te mitologjise greke, qe ruante sketerren.

                                     

4.33. Figurat mitologjike Floçka – Nusja e Ujerave

Nimfe e mitologjise popullore shqiptare, qe perfytyrohej si nje vajze e bukur me floke te gjate. Ajo ruante ujerat e lumenjve dhe te liqeneve. Therritet edhe me emrin Gershetez.

                                     

4.34. Figurat mitologjike Hyjria E Detit

Nje lloj sirene e mitologjise popullore shqiptare. Nje femer e cila ka nje bisht peshku. Besohet se n.q.s shikon nje te tille ajo te kendon duke te terhequr njekohesisht.

                                     

4.35. Figurat mitologjike Gishtoja

Figure e perrallave. Gishtoja apo Gjishtoja eshte i njohur ne shume vende te Europes: ne France quhet" Le Petit Poucet”, ne Rusi" Malciks Palcik”, ne Greqi" Revithi”, ne Rumani" Neginice”, nder gjermane" Daumling” etj. Edhe pse kudo eshte i vogel sa nje gisht, veprimet e tij ndryshojne nga perrallat e njerit vend ne ato te vendit tjeter. Ne perrallat shqiptare, ashtu si dhe te variantja e vllezerve Grim, ky eshte personazh i shkathet e i zgjuar. Per te mashtruar kusaret, ai futet ne veshin e kaut, ne barkun e ujkut dhe, si shpeton grigjen e bagetise se disa barinjve, kthehet shendoshe e mire prane prinderve te tij. Njihet edhe me emrat Koçomi Elbasan, Kusar Arra Labove-Gjirokaster, Arka Korce, Kocelmici Permet, Kacabiso Vlore, Kacimucrri, Kacimucri, Kacel-mici, Kokermeli te gjitha ne Veri, Cinxami Gjirokaster, Kacipuc Delvine etj.

                                     

4.36. Figurat mitologjike Lugati

Figure e besimeve popullore shqiptare. Shpirti i te vdekurit, burre a grua qofte, qe ka qene njeri i keq, me veti e zemer te lige, ngrihet Lugat. Mbase kete do te thote edhe ajo pjese e bese se Mujit, qe mbaron me vargun:" Zirma, toke, perjashta ne nate te vorrit!” Lugati pra eshte kufome, dhe ka thonj shume te gjate. Ne Kosove besonin se Lugat ngrihej edhe i vdekuri qe nuk i eshte vene prane fillorja e pushkes, masha, draperi ose ndonje hekur tjeter, sepse, me sa duket, hekuri i mban larg te gjithe shpirterat, te mire a te keqinj qofshin ata.

Shembellyeshem me Kosoven, ne Shqiperine e Veriut gjithmone vinin ne varr nje lopate ose shate, gjersa te kalbej trupi perfundimisht, me qellim qe djalli te mos vinte aty rrotull dhe ta merrte te vdekurin. Sepse, sipas besimeve popullore, djalli hyn ne trupin te vdekurit dhe del jashte varrit. Qe ta parandalonin kete gje, ne Kosove shkonin dhe e ruanin varrin te vdekurit per tri nete rresht, sepse mendohej se gjate ketyre tri neteve do te vinte djalli, naten e pare i veshur me petka te bardha, te dyten me te kuqe dhe te treten me te verdha. Ne Korce, te vdekurin nuk e linin naten vetem, sepse kishin frike se po ta kapercente nje mace, ai do te ngrihej si Lugat. Lugati ringjallej pas shtate ditesh, shkonte naten ne shtepine e tij dhe hante pak miell. Po te ishte grua, merrte ushqime, plackiste ç’te gjente dhe i fuste ne varrin e saj.

Te premten nuk dilte, por tre-kater netet ne vazhdim shkonte dhe trazonte ne shtepine ku kish vdekur. Kur te gjallet beheshin te vetedijshem per te, e kuptonin se do te kishte qene" ajo”. Ne Poliçan besohej se Lugeterit shfaqeshin vetem midis muslimaneve, kurse ne Kurvelesh vetem midis te krishtereve. Lugati mund te marre trajta te ndryshme: trajte caliku shakulli, qe rri ne kuzhine, ne shtrat ose mbi menderin ku flene gjindja, te nje thithlope te madhe, te nje qeni, qe rri ne fund te shtratit te se shoqes, te njeriut, ashtu siç ka qene edhe ne gjallje, por i mbeshtjelle me qefin. Ne kesi rastesh leviz duke u terhequr zvarre, me dashjen e tij, ose po sepse e heqin zharg dreqerit. Ne ferrat qe has ne udhe le gjithandej copa qefini.

Vete gerthet me ze te tmerrshem. Lugati u shfaqet ne shtepi te vet gruas dhe sherbetoreve te gjalljes. Nga shembelltyrat qe ka me shume qejf te marre jane ato te koteleve dhe te koneve. Punet e Lugatit jane te shumta, por me teper i pelqen te veja ne qilar dhe te perzieje gjalpin, orizin, sheqerin dhe miellin ne magje, te cjerre grate ne fytyre, te bezdise bagetine, te permbyse qypat e butet. Ne trajte te vertete njeriu, ashtu siç ka qene para se te vdiste, i rrefehet vetem te shoqes, se ciles i hyn ne shtrat. Ne kete menyre mund te lindet nje Vampir. Ardhja e Lugatit ne shtepi mund te kuptohet nga lehjet e qenve, qe zene kuisin. Ne kete kohe del nje njeri nga te shtepise dhe pyet: Cili je? Lugati thote emrin e vet dhe i lutet qe t’ia beje hallall te drejten, ose fajet qe ka bere ne gjallje.

Deri sa njeriu i shtepise t’i thte se ia ben hallall, Lugati vjen kurdohere naten dhe shqeteson njerezit duke u ankuar. Tregojne se nje here zuri dashuri ne nje vajze, se ciles i shkonte naten dhe e stoliste me rroba te mira me gjerdane. Kur e moren vesh prinderit, e cuan vajzen ne nje fshat tjeter, po Lugati e ndoqi edhe aty. Atehere thirren nje hoxhe, i cili e kendoi, duke e merguar Lugatin ne nje tjeter vend. Ne nje fshat tjeter, Lugati vente naten ne nje shtepi te ketij fshati, hapte dyert dhe bente deme.

Atehere te zotete e shtepise thirren priftin, i cili u that e bejne nje kulac, ta mbeshtjellin me nje pelhure te bardhe dhe ta varin te pragu i deres. I porosity qe aty te varnin edhe nje bastun, dhe te mberthenin ne te gjitha dyert lloj-lloj letrash te bardha, te kuqe, te verdha, te zeza etj. Naten erdhi Lugati, mori kalucin, e corri pelhuren edhe nje leter dhe shkoi. Qe atehere s’u duk me. Atehere i moren letrat dhe nje e hodhen ne udhekryq, nje ne nje mulli te shkrete, nje tjeter qe ta hanin egersirat dhe tjeter ne vreshte.

Ne veriun e Shqiperise Lugatit i mveshin zenjen e henes: Lugeterit hane henen dhe prandaj malesoret qellojne me pushke ne drejtim te saj kur ajo zihet. Per ta zhdukur Lugatin, eshte zakon qe te nxjerrin kufomen nga varri dhe ta djegin. Nder Shqiptaret e Struges, ku Lugati mund te marre edhe trajten e nje plendesi, perdoret nje menyre tjeter vrasjeje: ai pervelohet me uje te valuar. Sipas tyre, Lugatin mund ta pikasin vetem qente qe kane kater sy, dy aty ku i kane te gjithe qente, dhe dy te paverejtshem ne vetulla.

Ne jug te Shqiperise shkonin te premten t’ia zbulonin varrin, i vinin persiper nje turre me shkarpa, gjysem oke parafine nen to, dhe pastaj e digjnin. Por ky veprim ndermerrej vetem kur i pllakoste ndonje fatkeqesi e madhe. Ne Korce keto veprime i benin te shtunen, kur besohej se Lugati fle. Shkonin dhe hapnin varrin e atij qe s’i kish mbushur te dyzetat dhe pot a gjenin ne kembe e digjnin, duke u kujdesur qe te mos i linin as shenje as nishan, se besonin se ngjallej prape. Keto menyra te luftimit te Lugatit kane gjegjeset e tyre edhe ne mesin e ilireve. Keshtu ndoshta per tu mbrojtur nga shpirterat e keqinj te vdekurve, kufomat e disa te vdekurve nuk i fusnin ne varr ne pozicion normal, por i vendosnin permbys, me koke te ndare nga trupi ose dhe me gjysme trupi. Lugatin e bashkojne me shpirtin e ajrit. Quhet edhe Luvgat-i, Lugjat-i, Kullunxh-i Mbiudh e Maqellares-Diber, Zhikul arbereshet e Greqise, Shikul arbereshet e Greqise, Labic, Vapir-i Cabej, Baba-u Santa Sofia d’Epiro, Kozence, Arman-i B. Bilota, Arman’je P. Camodeca: Dizionario, Avi/s-zi Frascineto, Bobok, Bobua, Bun, Bjukull, Hje, Korrobac, Kukubin, Papacom, Pehme, Spamendall, Stihji, Shkerba, Umber, Facom, Kuk, Kukuban, Garramac, Duarlidhur euf., Kuteli. Del edhe ne toponimi: Ara e Lugatit Kosove, Sylugati fshat ne Elbasan, permendet ne shek. XV.

                                     

4.37. Figurat mitologjike Nana e Votres

Nje nga hyjnite me te lashta te mitologjise shqiptare. Mendohet se ajo bart disa tipare te zvetenuara te nje hyjnie shume te lashte te vatres, me origjine nga matriarkati. Fillimisht ajo ishte nje figure positive. Madje, ngandonjehere Nana e Votres quhej edhe ”te tretat e vatres”, pra tri motrat qe paercaktojne fatin e femijes, naten e trete pas lindjes. Me vone dhe, sigurisht, me fillimin e rendit te patriarkatit, vetite e saj ndryshuan. Ashtu siç perfytyrohet tani, Nana e Votres u rrefehet plakave qe rrine shume vone naten duke tjerrur li ose lesh. Ajo fanitet ne trajten e nje plake te keqe flokthinjur qe rri germuq bri vatres. Ndodh qe, kur ngrihet nusja ne mengjes per te ngrohur uje, sheh ne vater nje plake qe kreh floket me kreher apo qe tjerr. Nusja kujton se eshte e vjehrra: i flet, por ajo s’pergjigjet. Keshtu ajo e kupton se eshte Nana e Votres. Po te gjeje ndonje femije kur kreh floket, ajo e kap dhe i nxjerr syte me kreherin e saj te hekurt. Ne zona te ndryshme njihet edhe si: E Ema e Vatres, Shtriga e Vatres, Plaka e Vatres Mat, Shtriga, Shtrigat, Nena e Vatres Tomorrice, Nenat e Vatres, Memat e Vatres, Xhuxhet eVatres Myzeqe, Mema e Vatres ne fshatrat e Vlores etj.

                                     

5. Bibliografia

  • Folklor II, Botim i Ministrise s’Arsimit, Shkoder 1940.
  • Серкова Т. Ф., Поэзия итальянских арберешей и проблемы албанского романтизма. Сообщение на I Конгрессе балканских исследователей, М., 1966.
  • J.G. Hahn, Albanesische Studien II Jena 1854.
  • Pedersen H., Zur Albanesischen Volkskunde, 1898.
  • Th. Mitko, Bleta Shqipetare Vjene, 1924. Shqiperia Kombi Me i Mire Ne Bote
  • Prralla Kombetare, Bleni l-ll, Shkoder, 1944.
  • Holger Pedersen, Albaiesiche Texte mit Glossar Leipzig, 1895.
  • Historia e letёrsisё shqipe, v. 1, Tiranё, 1959.
  • Canti Trodizionali ed altri saggi delle colonie Albanesi di Sicilia - Napoli 1923.
  • Th. Mitko, Alvaniqi Melisa Egjypt, 1878.
                                     
  • Ballkano - Danubiane gjatë periudhës Romake Mitologjia ilire Mitologjia trake Mitologjia dakase Mitologjia shqiptare Mitologjia Historia e Ballkanit Leeming 2005
  • tërë damarët e kompleksit etnokulturë është mitologjia popullore: mite, rite e besime. Mitologjia shqiptare është e pasur, e larmishme e domethënëse për
  • serbëve dhe malazezëve. Iliria Mitologjia Totemizmi Besëlashtët Mitologjia shqiptare Feja në trevat shqiptare Mitologjia paleo - ballkanike Arsimi dhe edukata
  • Poezia shqiptare tradicionale përfshin këngët dhe poezitë popullore shqiptare që janë pjesë e kulturës shqiptare Gjatë Rilindjes Kombëtare, letërsia
  • Tashmë ka një interes për të ringjallur traditat pagane si pjesë e kundërshtimit të përçarjeve fetare nga monoteizmi. Mitologjia shqiptare Neopaganizmi
  • pjesë e kundërshtimit të përçarjeve fetare nga monoteizmi. Paganizmi Mitologjia shqiptare Ásatrúarfélagid ECER Samfälligheten för Nordisk Sed Sveriges
  • shtatë muajtë me 31 ditë. Emri Maj në gjuhën shqipe supozohet të vije nga mitologjia e grekëve antik. Maia në mitologjin greke ishte perëndi e cila në mitologjinë
  • gjitha llojet janë grumbulluar si një specie e vetme - Upupa epops Mitologjia shqiptare Jobling, James A. 2010 The Helm Dictionary of Scientific Bird
  • Epos und Mythologie Mynih 2001, ISBN ISBN 3 - 9807561 - 2 - 2. Commons: Mitologjia Album me fotografi dhe apo video dhe materiale multimediale Fondation
                                               

Legjenda e tregime të moçme shqiptare

Legjenda e tregime te moçme shqiptare Gjinia: Legjenda, tregime. Autori: Anton Papleka. Shtepia botuese: Redona. Viti i botimit 2008. Faqet e librit 104. ISBN 978-99956-14-04-1

Users also searched:

personazhe mitologjike,

...
...
...