Back

ⓘ Hora e Arbëreshëvet. Hora e Arbereshevet Italisht: Piana degli Albanesi eshte nje qyteze arberesh me 6.427 banore ne Krahinen e Palermos, te rajonit te Sicilise ..




Hora e Arbëreshëvet
                                     

ⓘ Hora e Arbëreshëvet

Hora e Arbereshevet Italisht: Piana degli Albanesi eshte nje qyteze arberesh me 6.427 banore ne Krahinen e Palermos, te rajonit te Sicilise ne Itali.

Ajo njihet si kryeqytet i arberesheve, nje nga bashkesite me te madhja e komuniteteve historike shqiptare te Italise, qendra me e rendesishme dhe me e populluar e arberesheve te Sicilise, ku ndodhet selìa e peshkopit te Kishes Bizantine Italo-Shqiptare ne Sicili, Eparkia ose Eparhia e Hores se Arbereshevet.

Hora e Arbereshevet ndodhet ne kembet e nje mali te larte, 24 km larg nga kryeqyteti i provinces. Ajo ka ruajtur shume elemente etnike te kultures se saj shqiptare, veçantite e saj kulturore, gjuhesore, fetare. Banoret jane pasardhes te familjeve shqiptare, duke perfshire edhe fisniket dhe te afermit e Skenderbeut, qe u vendosen ne Italine e Jugut gjate pushtimeve te Perandorise Osmane ne Ballkan. Identiteti arberor i Hores se Arbereshevet eshte i forte, ne fakt gjuha arbereshe flitet nga tere bashkesia dhe perdoret ne gazeta, shkolla dhe radio.

Bashkia perdor ne dokumentet zyrtare dygjuhesore gjuhen shqipe dhe italiane per banoret e saj, ne baze te ligjit ekzistues per mbrojtjen e pakicave etnike dhe gjuhesore ne Itali. Sot jetojne ketu shume shqiptare te tjere, qe erdhen gjate emigracionit te fundit shqiptar prej detit Jon dhe portit te Durresit.

                                     

1. Gjeografia

Vendosur ne nje lartesi prej 740 metra mbi nivelin e detit, Hora e Arbereshevet eshte ne nje pllaje malore, e cila perfundon ne nje liqen. Rrethuar nga kater male madheshtore, vende te tjera natyrale dhe e rrethuar nga rezerva e gjelber natyrore e Malit te Picutes Hora e Arbereshevet te jep kenaqesine e nje vendi piktoresk.

Per veçorite e saj etnike, kulturore, fetare, historike dhe mjedisore ajo hyn ne peizazhin e larmishem sicilian me nje veçanti te paperseritshme. Kjo zone eshte e rrethuar nga nje mjedis kompleks dhe origjinalitet te pacenuar, qe perfshin liqenin, malet dhe te rretheve tipike rurale. Keto zona kane nje flore dhe faune natyrore me interes paresor. Atje zhvillohen veprimtari sportive te tilla si, alpinizmi çiklizmi, hipizmi, lundrimi me varka, parashutizmi.

                                     

2.1. Historia Te zenit fill Origjine

Hora e Arbereshevet u themelua me 30 gusht te vitit 1488 nga nje grup shqiptaresh nga Himara. Ne vitet 1482-1485 nje sulm i perandorise turko-osmane islame i detyroi familjet e Arberise emrin i hershem i Shqiperise te linin vendin dhe te ikenin per lirine drejt anes tjeter te detit Adriatik per ne Itali. Banoret e kane origjinen e tyre nga vendbanimi shqiptar i Himares. Ata moren anije nga Venediku dhe shkuan ne Italine qendero-jugore dhe ne Siciline. Ne fillim ishin me sa duket ne kampet e perkohshme diku afer qytetit te Palermos deri rreth viteve 1486-1487. Ne ate kohe ata i kerkuan kardinalit Jan Borgia, argjipeshkvi i Muriallit italisht: Monreale, te drejten e qendrimit te perhershem ne tokat e Merkut dhe Aydinglit, mbi malet siper Palermos. Leshimi zyrtar i tokave eshte dhene te banoret ne vitin 1488.

Ne 1534 nje vale tjeter e familjeve shqiptare u vendosen ne katund. Ata ishin kryesisht Arberor nga Kalaja veneciane e Koronit ne rajonin e Morese ose Peloponezit jugperendimor ne Greqi. Mbreti Johan II i Spanjes i lejoi zyrtarisht refugjatet te zene vendin e tanishem te tyre dhe te ruajne fene ortodokse.

Ne fillim qyteti isht quejtur Fusha e Argjipeshkvit" italisht: "Piana dellArcivescovo" ose latinisht: S.P.Q.A. Senatus Populus Que Albanensis apo N.P.A.C. Nobilis Planæ Albanensium Civitas, si edhe thjeshtesisht "Civitas Nobilis Plana Albanensium", me vone, ne shekulli XIX, ka mbetur vetem italisht Piana dei Greci per ritin fetar bizantin, quajtur nga litint italiant "grek", duke ulokuar emrin origjinal. Ne vitin 1941 emri italisht, per deshire e inteletualeve dhe prifterinjeve arbereshe, u ndryshua ne Piana degli Albanesi, ne kohen kur Italia kishte pushtuar Shqiperine ne luften e dyte boterore. Arbereshet, megjithate, e kane quajtur gjithemone Hora e Arbereshevet, me vjeter Hora e tArbereshevet, ose Sheshi arbereshet nga tjera katunde apo vetem Hora. Hora ne arberisht ka kuptim qytet nga greqishtja, sepse Hora e Arbereshevet eshte ne fakte vendi me i madh i arbereshevet tItalise.

Deri vitit 1819 ngarkimet publike qene rezervuar vetem praktikuezvet arbereshe te ritit ortodoks. Ne saje te themelimit te Oratorit te Shen Filipit Neri, te Kolegjit e Shen Merise dhe te Seminarit Arberesh te Palermes, Hora e Arbereshevet ka ruajtur karakteristikat origjinale gjuhesore e fetare.

Arbereshet e Hores paten nje rol aktiv gjate levizjeve te "Risorxhimentit" Rilindjes e Italise, ne levizjen politiko-sindikale ne Sicili e "Dhomatet e gjindevet çe sherbejen" italisht I Fasci Siciliani dei Lavoratori te 1893-1894 dhe ne levizjen, gjithemone ne Sicili, per pushtimin e tokeve/dherave te papunuara te viteve 50 te shekullit te shkuar. Gjate shekullit te nentembedhjete dhe njezete, arbereshet e Hores se Arbereshevet, ishin pjesemarres aktive ne ngjarjet historike rajonale, kombetare dhe per çeshtjen e rilindjes kombetare shqiptare, duke e dhene nje kontribut te rendesishem per kulturen dhe letersine shqiptare, duke luajtur nje rol te rendesishem per unitetin kombetar italiane dhe per pavaresin se Shqiperise, dhe te marrin pjese ne fazat me te fuqishem te "Dhomatet e gjindevet çe sherbejen" Levizjes se Punetoreve per te theksuar lidhjen me atdheun e sotem dhe dashurine per Memedheun, gjalle edhe sot. Per fat te keq Hora e Arbereshevet eshte njohur edhe per te paren masaker shteterore 1 maj 1947 te Gryka e Spartavet, ku u vrane arbereshet.

Gjate shekujve, prej me shume se peseqind vjet, arbereshet, si pjese e identitetit te tyre dhe ne saje te kembenguljes se tyre dhe institucioneve te tyre kulturore, rrethanat sociale dhe ekonomike, ruajten me kujdes dhe xhelozi rrenjet kulturore te tyre, si gjuhen, ritin bizantin, kostumet, doket e zakonet duke qene nje kend te rendesishem i kultures lindore ne token perendimore, nje model integrimi. Kultura e tyre eshte nje veçanti e paperseritshme, nje pronesi e njerezise qe eshte mire te ruhet, por eshte edhe perkushtim i sinqerte ndaj atdheut te dashur.

                                     

2.2. Historia Stema

Emblema e qytetit te Hores se Arbereshevet eshte pershkruar edhe nga kuotat e kartes e bashkise: Qendisur me fije mendafshi ne hije te ndryshme te verdhe, pershkruan shqiponjen shqiptare me krahe perhapur me kokat e kurorezuar dhe mbuluar nga nje yll me gjashte cepe dhe tre kallinj ne çdo kthetra.

                                     

3. Monumentet dhe vendet e interesit

Qendra e vjeter e qytetit eshte ne stil mesjetar, te shekullit te gjashtembedhjete dhe shtatembedhjete.

Arkeologji

Brenda kufijve te qytetit eshte vendi i qytetit te lashte te Pirames, aktualisht ne qender te hulumtimit arkeologjik.

                                     

3.1. Monumentet dhe vendet e interesit Kishat

Kishat Klishat ne arberisht ne Horen e Arbereshevet jane te gjitha te ritit bizantin. Kishat me te medha jane dhjete, ato me te rendesishmet jane: "Katedralja e Shen Mitrit Deshmor i Madh", viti 1590; "Kisha e Shen Merise se Dhitrjes", e ndertuar ne vitin 1644 sipas planit te arkitektit Pietro Novelli ; "Kisha e Shen Gjergjit", viti 1493, kisha me e vjeter ne qytet ; "Kisha e Shen Kollit", me nje ikonostas te lashte. Eshte edhe nje kishe katolike me ritin latin, "Kisha e Shen Vitit", e stisur ne vitin 1514 e per shume vite me pare ishte kishe bizantine, e veçante per shkallet dhe deren e madhe baroke. Vlera te rendesishme kane ne disa kisha, pikturat e Antonio e Pietro Novellit.

                                     

3.2. Monumentet dhe vendet e interesit Arkitektura civile

Konteksti urban i Hores se Arbereshevet eshte i pasur me ndertesa te shumta me interes te madh arkitekturor. Disa prej ndertesave me te rendesishme historike jane pershkruar nga historiani arberesh Gjergji Kostandini 1838 - 1916, i cili ne vitin 1915 shkroi nje "Monografi e Hores se Arbereshevet".

                                     

4.1. Shoqeri Kisha bizantine

Kisha Bizantine Arbereshe, domethen me ritin bizantin, ose grek-ortodoks, mbulon ne Itali tre zona zgjedhore: "Eparhia e Ungres" per arberesheve e Italise, "Eparhia e Hores se Arbereshevet" per arberesheve e Sicilise dhe "Manastiri i Grotaferrates" i Romes.

Bashkesite arbereshe te Sicilise jane nga ana shpirterore e besetare administruar nga Eparkia e Hores se Arbereshevet, e cila dallohet nga kishat e tjera te Sicilise per ritin bizantin dhe per gjuhen e perdorur, greqishtja e vjeter dhe arberishtja shqipja e vjeter. Karakterizimi i fort i saj duhet te shihet jo te brendia e kremtimevet te liturgjite e shejta por te menyra te trajtat e tyre.

Eparhia e Hores se Arbereshevet, bashke me dioqeza te tjera arbereshe, ruan kisha shpirterore, kultura tradicionale dhe liturgjike bizantine nga koha e Justinianit shekulli VI qe zgjati deri ne shekullin XV ne Shqiperi. Ajo tani ka 15 famullite te vendi e saj, dhe mbulon pese vendbanime arbereshe: Hora e Arbereshevet it: Piana degli Albanesi, Kundisa it: Contessa Entellina, Munxifsi it: Mezzojuso dhe Pallaci it: Palazzo Adriano, keta te dy ne fund me origjine arbereshe, Sendastina it: Santa Cristina Gela dhe Famullia e Shen Kollit se Arbereshevet" it: Parrocchia San Nicolò dei Greci alla Martorana e njohur si Martorana i Palermes, per 33.000 besnik. Peshkopin e arberesheve te Siçilise: Imzot Sotìr Ferrara, Peshkop i Eparkise se Hores.



                                     

4.2. Shoqeri Gjuha

Gjurmet me te dukshme te identitetit te forte etnik arberesh te Hores se Arbereshevet eshte gjuha arberore, e folur nga te gjithe banoret, keshtu mund te degjonet per te pare mes njerezve, emrat e rrugeve, shenjat e rrugeve dhe shenjat e dyqaneve. Eksodit nga Memedheut dhe larguarit nuk e ka prekur arberesheve krenarin te madhe, dhe komuniteti ka ruajtur identitetin e tij sa me shume te jete e mundur. Gjuhen, madje edhe me te veçante te saj fonetike dhe gjuhesore morpho-sintaksore, Toske takon ndryshim e perhapur ne Shqiperine jugore, te perzier here pas here pak me fonetik greke, dhe eshte i njohur plotesisht brenda pushtetit vendor dhe shkollat ​​fillore si pakice gjuhesore etno-gjuhesore. Arberishtja mbetet ende gjuhen amtare, dhe eshte mjeti kryesor i komunikimit. Qytetaret jane dygjuhesh, ne gjendje te perdorin shqipen dhe italishten.

Hora e Arbereshevet eshte zyrtarisht dygjuheshe, dokumentat zyrtare te qytetit shkruhen ne te dy gjuhet shqipe dhe italishtje. Megjithate, gjuha gluha ne arberisht e vendit eshte gjithmone ne rrezik, dhe femijet, qe nuk kane akoma nje udherrefyes dhe nje njohuri te drejte per gramatiken, mund te bien te perdoren gjuhen e tyre te pare, arberishtja, si gjuhe e dyte. Kjo mund te jete vdekje per shkak te mungeses se arsimit formal ne arberisht dhe mungesa e mediave shqiptare. Vetmja gje qe te beni eshte qe te rrise ndergjegjesimin rreth vendit per te mbajtur gjithçka qe ata kane ruajtur paraardhesit e tyre.

Aktivitet shume te dendur per qellim ruajtjen e trashegimise kulturore dhe etnike-gjuhesore jane ngjarje qe mbahen çdo vit, si shfaqje teatrore arbereshe, nga grupet muzikore popullore, dhe eshte e begate e prodhimit letrar nga shqiptaret vendas, i njohur edhe ne Shqiperi dhe Kosove. Eshte gjuha e perdorur edhe ne radio e stacionet shembull: Radio Hora ose Radio Jona, dhe sidomos ne tekstet institucionale dhe revista te informacionit kulturor.

Por puna me e madhe, per te cilen ne duhet te referohen ne ruajtjen e gjuhes dhe identitetit arbereshe eshte ai i kishes arberore. Prifterinjte arbereshe gjithmone, qe nga mergata e pare, kane kultivuar, shkruar dhe studiuar gjuhen arbereshe/shqipe, duke bere perkthime fisnike nga greqishtja e lashte, nga latinishtja ose dialektet lokale tek arberishtja. Shembull i pare eshte Papa Leke Matrenga 1567-1619, me "E mbsuame e kreshtere" ne vitin 1592, dhe nje i fundit eshte Papa Gjergji Skiroi 1907-1992, qe nga viti 1970 ka mbajtur nje gazet arbereshe dhe ka perkthyer ne gjuhen arbereshe edicionet e plote te librave bizantine liturgjike te Dhiates se Re; pjese e mbremjes se Dhiates se Vjeter dhene ne festimet e festave te medha; pjeset e tyre te Meshes se Shen Vasilit dhe e Euchologion-it, Sakramentet e Pagezimit, Marteses dhe te tjere.



                                     

4.3. Shoqeri Muzete

Te "Muzeu çivik etno-antropologjike Kola Barbati" seksione kushtuar kostumevet e arit arbereshe, mbledhje me libre te Arbereshevet te Sicilise, mbledhjen e ikonave dhe mozaike i artisteve arbereshe, vegla e tradites rurale e ekspozita me fotografite kushtuar masakrit politik i arberesheve te Purteles se Gjinestres.

Muzeu dioçesan i Eparkise mban ekspozita me veshje e gjera te shejta, ikona e doreshkrime te rendesishme nga shekujt XVI dhe XVII ne shekullin XX gjysma e pare.

                                     

4.4. Shoqeri Te ngrenit e vendit

Prodhime tipike jane:

  • Strangujet

Strangujet jane tipike te kuzhines arbereshe. Jane brume me miell, punuar me dore, ne krye me domate leng dhe borzilok vasilikoj shume, zakonisht i bekuar. Tradicionalisht kjo pjate tajure eshte konsumuar nga familjet ulur rreth nje tryeze e nivelit dysheme druri zbrilla me 14 shtator, "Festa e Kryqit Shejt" perforcim prej Kryqit.

  • Gruret

Grure i zier gjelle me salce me vaj ulliri, i njohur si cuccìa ne dialektin sicilian. Tradita eshte ajo per te ngrene ne Festa e Shen Llucise. Variacionet jane perdorimi qumesht i embel ose ricotta gjize thekon e çokollate, levozhge portokalli dhe bajame.

  • Kanojet

Cannoli lloj brumi i mbushur brenda e famshme universale e embel gjelle nga Piana degli Albanesi. I saj eshte i kuzhines sekrete pite shkorça e miellit, vera, ushuj dhe kripe dhe e mbushur me ricotta gjize e embel, dhe se fundi edhe sasi e vogel me çokollate.

  • Buke

Buka arbereshe lokale eshte e pergatitur me miell dhe drithera. Kjo eshte e veshtire per tu prodhuar nje raund dhe forme te rritur me se shumti me metoda natyrale. Eshte zjarri i gatuar ne antikuareve furnaces Tandur. Eshte ngrene ngrohte me salce me vaj ulliri dhe pluhuri me djathe ose me gjize fresketa.

  • Panaret

Buke per Pashket tradicional arberesh, formuar ne nje rreth te madh dhe ne dy shirit dhe sperkat me susam fara. Ne krye jane vezet e kuqe. Veze te Pashkeve jane lyer e kuqe e thelle per te perfaqesuar e gjakut te Krishtit, e vezeve gjithashtu paraqesin jeten re dhe pranvere. Ajo eshte tradicionalisht ngrene gjate gjykimit vakt. Pas 40 dite e agjerim, sipas traditet bizantine e festes se Pashkeve ka te nise ngadale, me nje drite te vakt pas mesnates liturgji te shtunen ne mbremje. I shpejte ne pergjithesi eshte i prishur me Panaret.

  • Loshkat dhe Petullat

Brume rritur dhe skuqur rruzullt grimcuar ose formesohet dhe e embel. Te ngrena ne prag te Kalivare karnaval e marta e madhe.

  • Te plotit

Nje torte e embel ne forma te ndryshme, duhet te plotesohet me fik marmelate, nje nga embelsirat me te vjetra arbereshe.

  • Milanise

Tradicionalisht ngrene ne diten e Shen e Jusufit dhe te premten perpara Pashkeve, eshte bere nje gjelle me makarona egra koper paste prevede, sardelet dhe pisha arra.

  • Udhose dhe gjize

Djathite bere ne shtepi dhe te thata jashte.

  • Vaj ulliri

Vaj ulliri eshte i njohur, shume e shijshme dhe kerkuar. Sot ka marre vendin e grurit, nje here me e kultivuar nga arbereshet.

  • Likenke

Misht e vendit ka kualitetit te njohur. Likenka eshte suxhuk, eshte shume i mire me mish derri me salce dhe kripe, piper dhe pasardhesit e koper fare mbrai.

  • Llapsana

Dal nga pylli llapsana skuqur me hudher dhe te naftes.

  • Dorezet

Spageti bollgur shume i holle, i gatuar ne qumeshtin dhe ngrene ne diten e ngjitjes se Isu Krishtit.

  • Groshet

Supe me fasule te bere te Fava, humus dhe fasulet.

  • Verdhet

Gjate Pashkeve eshte pergatitur nje byrek me veze, mish qengji, gjize, dele dhe djathe petel fron me pare te zier; ne disa fshatra, te rinjte ajrore pjese te egra koper jane perdorur ne vend.



                                     

4.5. Shoqeri Arbereshet e famshem nga Hora e Arbereshevet

  • Luc Dolce Gliqini 1765 – 1850, poet popullor.
  • At Marku Peta 1921 – 2007, KLEA.DOBROLISHTI murg bizantin, mesuesi dhe dijetar. Arkimandrit i Manastirit te Grotaferrates 1994-2000 ishte nje dijetar i rendesishem i pakices murgerore italo-shqiptare bizantine.
  • At Gjergji Guxeta 1682 – 1756, Sherbetori i Perendise, Apostull i Arberesheve te Sicilise, njeri i madh, i cili mbrojti ritin ortodoks: ai themeloi "Seminarin Shqiptar" te Palermos, "Kongregacionen te prifterinjve arbereshe i ritit ortodoks" dhe promotor i themelimit te "Kolegjit per vajzat arbereshe".
  • Zef Skiro Di Maxho 1944, poet, gazetar, publicist dhe dramaturg, perfaqesuesi me i shquar bashkekohor i letersise arbereshe-shqiptare.
  • Zef Skiroi 1865 – 1925, poet, historian, gjuhetar, publicist dhe patriot shqiptar, me i madhi perfaqesues i tradites letrare dhe kulturore Arbereshe te Sicilise.
  • Nikola Barbato 1856 – 1923, mjek dhe politikan, ne mesin e themeluesve te Dhomatet e gjindevet çe sherbejen Levizjes se Punetoreve te Sicilise, figura me e madhe i socializmit ne Itali ne fund te shekullit te nentembedhjete.
  • Imzot Pal Skiro 1866 – 1941, Peshkop i ritit ortodoks i shqiptareve ne Sicili, publicist, shkrimtar dhe perkthyes, i njohur per zbulimin e Mesharit i Gjon Buzukut.
  • Zef Muzàka 1837 – 1910, prift i ritit bizantin, shkrimtar dhe publicist.
  • Dhimiter Kamarda 1821 – 1882, prift, studiues shqiptar i ciklit te larte, historian, filolog dhe filozof, i cili shkroi monumentet e para sistematike shkencore te kultures shqiptare.
  • Tani Petrota 1882 – 1952, prift bizantin, albanolog, filolog, ekspert ne letersine greke dhe shqipe, i pari profesor i gjuhes shqipe ne Universitetin e Palermos.
  • Françesko Muzaka 1852 – 1931, politikan, themelues i "Lidhjes Kombetare Shqiptare" 1902, me vone "Lidhja Italo-Shqiptare" se Palermos.
  • Steu Pleshia 1921 – 2013, prift i ritit grek-bizantin, shkrimtar, teolog dhe dijetar i kultures shqiptare.
  • Gjergj Nikolle Brankati 1675 – 1741, prift ortodoks dhe shkrimtar.
  • Shaveri Masi 1855 – 1910, politikan.
  • At Zef Valentini 1900 – 1979, teolog, albanolog, bizantolog, historian, profesor i gjuhes shqipe ne Universitetin e Palermos.
  • Imzot Sotìr Ferrara 1937, Peshkop bizantin te Eparkise se Hores e Arbereshevet.
  • Frangjisk Parrino 1754 – 1831, prift i ritit ortodoks, shkrimtar dhe poet.
  • Sepa Peta 1882 – 1959, prift i ritit bizantin, mjek i terapise dhe mesues i madh i traditave, i beses dhe i gjuhes se parardhesve te tyj.
  • Rozolino Petrota 1894 – 1969, politikan, gazetar, eshte duke luftuar per pavaresine e Shqiperise dhe permiresimi i kushteve te arberesheve te Sicilise.
  • Imzot Zef Skiro 1690 – 1769, kryepeshkopi ortodoks i Dioqezes se Durresit dhe misionar ne Himare.
  • At Nilo Borxhia 1870 – 1942, murg bizantin, bibliofil, shkrimtar dhe teolog ne Manastirin i Grotaferrates.
  • Kostantin Kostantini 1782 – 1837, poet dhe jurist.
  • Gjergji Stasi 1721 – 1801, i pare Peshkop i ritit bizantin per arbereshet e Sicilise 1784 dhe Peshkop titullari i Lampaskot.
  • Paolo Peta 1942 – 1999, nder studiuesit arberesh me interesante te historise se Shqiperise te ketyre dekadave te fundit.
  • Zef Kamalò 1871 – 1946, jurist dhe drejtor socialist.
  • Frangjisk Salluti 1809 – 1892, politikan, ai ishte themelues i "Konviktit Arbereshe" ne Palermo per nxenesit shqiptare te Sicilise.
  • Leke Matrenga 1567 – 1619, shkrimtar dhe prift ortodoks, shkrimtari i pare i arberesheve, i cili ka filluar letersine shqiptaro-toske.

Ne mesin e njerezve te famshem te cilet kane vizituar Horen e Arbereshevet ka Ismail Qemali Vlora dhe Ismail Kadare.

                                     

5.1. Kultura Veshje tradicionale te grave

Ne me shume se pese shekuj e arbereshe ne Sicili, veshje tradicional femer ka pesuar te ndryshme qe e bejne te veshtire per rindertimin e saj te origjines. Kopje te Vuiller, Ettore De Maria Bergler, dhe bashke me lajmeruara te Antonelot nga Mesina, me te shkruarat len nga shkrimtar e vendit dhe ka mesuesit Pitrè, kane qene shume te dobishme ikonografike burime arkivat e cila nepermjet perdorimit te dokumentit te veshje qe nga shekulli i gjashtembedhjete, keto kopje arbereshe etnologjish kane mundesuar qe te ndjekim prototipa e veshje. Ne fund te shekullit XVIII duke perdorur tradicionale Veshmbathje femer eshte gjithashtu i dokumentuar. Nuk eshte, megjithate, deshmi te mjaftueshme per te percaktuar nese e veshjesh kane te perbashket nje origjine referohet ne Shqiperi te pesembedhjete dhe gjashtembedhjete ose toke e emigrimit. Deri ne fund te shekullit te XVII.

E veshje, te lidhura me kohet te ndryshme te jetes per grate, shenoi ritem te tradites shoqerore te se kaluares. Edhe nese te dhene nga nena tek vajza dhe ruajtur me çmire, ata kane humbur lidhjen me ngjarjet ; nuk ka me veshje, por kostume. E progresive humbjen e ketyre marredhenieve filloi nga te shekullit XX e tutje, kur Evropa futur ne mode rroba te reja. Pas 1940 gra u veshur kostume tradicionale me perjashtim te nje te perditshme vetem ne raste te veçanta te tilla si baptisms, martesat dhe sidomos pagezim dhe Pashkeve. E bukur shume eshte fustan martesore, qe ka mbajtur te veçanta te perdorimit te saje.

                                     

5.2. Kultura Fustani Dasmore

Gjeresisht me deshire se sa te beje me veshje te zakonshme te bardhe dhe i veshur vetem me grate e tyre te dasmes eshte dite e martesor te beje me veshje qe i mungon kep por plotesohet qepur me ari dhe pesembedhjete gjelber tufts gjithashtu embroidered ne ari, nje ngjyre kremi vello dhe kreu-fustan simbol i pergjegjesi familjare. Te keza ose brekt pantallona te gjera, e beri te kuqe mendafshi dhe embroidered kadife me modelet e arte. Deri ne gjysmen e pare te shekullit XX, nje fustan ne ngjyre trendafili brokade, ndonjehere zevendesoi mendafshi e qepur.

                                     

5.3. Kultura Pashket

Vendi ka nje tradite te forte, me rastin eshte festa e Pashkeve. Ne Liturgjia Hyjnore e rendesishme, me Ritin greko-bizantine, Vangjelli lexohet gjate sherbimit ne shtate me shume gjuhe te ndryshme, per bashkimin e popujve. Me vone, ne fund te funksionit fetar, nuk do te jete nje rruge tipike e karrieres: Kastriota kryesore rruge pershkohet nga burrat dhe sidomos grate ne arbereshe veshje tradicionale, duke çuar ne vizitoret e vezeve me ngjyra. Ne sheshin kryesor do te jete dhuruar pas te terheqe te Brezin ", rripin e çmuar te veshjes femerore.

                                     

6. Politika

Binjakezimet

Hora e Arbereshevet eshte binjakezuar me:

  • Tirana, viti 1954.

Lajme te tjera administrative

Bashkia e Hores se Arbereshevet eshte pjese edhe ne:

  • Pakicave etnike dhe gjuhesore Shqiptare e Italise Arbereshet;
  • Marreveshje territorial "Alto Belice Corleonese".
  • BESA - Lidhja e Bashkivet arberesh e Sicilise ;
                                     

7. Zejtari artistike

Nje tradite shume e vlere gjithashtu i perket artit dhe artizanale. Detajet jane ikona bizantine krijuar nga ikonografiste ne baze te kanoneve te lashta te artit. Qendisur me pedanti kostume i mrekullueshem e grave Arbereshet konfirmuar nga prodhimin e tyre pothuajse te vazhdueshme per me shume se pese shekuj, pasuri e performances. Artiste te tjere e vendin jane goldsmiths kualifikuar, veçanerisht lidhur me prodhimin e aksesoreve te çmuar te veshjes, dhe mjeshtrave te mozaikut. Ne traditen e qendisura ne Perveç kesaj, jane kukulla te veshur ne arbereshe, gjithashtu qendisura ne are, dhe me materiale te ashtuquajturat "te varfer" objekte te tjera me interes artistike. Mjeshteri e veçante jane produkte te tilla si ari, rroba e qepur, kukulle veshje arbereshe, ikone, pikture ne stof dhe artistike qeramike artikuj.

                                     

8. Kuriozitet

Mbiemrat me te zakonshme

Ajavolasit, Ales, Barbato, Borgia, Bovì, Brascì, Bua, Burlesci, Calivà, Clesceri, Clesi, Camarda, Comandè, Cuccia, Damiani, Dragotta, Dorangricchia, Ferrara, Filpi, Flocca, Fusco, Guidera, Guzzetta, Lascari, LoGreco, Lotà, Macaluso, Mandalà, Masi, Matesi, Matranga, Musacchia, Norcia, Parrino, Petta, Petrotta, Plescia, Schiadà, Schirò, Sclifò, Spata, Sirchia, Stassi, Zalapì, Zuccaro.

Ju mund te shohin emre e familjeve qe edhe sot ndodhen ne Shqiperine jugore ose ne Greqine "shqiptare", si ne kete te fundit, pas pushtimit turk, ka asimiluar transformime te ndryshme. Ne shekujt e njepasnjeshme ne toke siciliane shume emra jane ndryshuar, keshtu duke ndryshuar origjinal Arbereshet e tyre konotacion ne Sicili. Shembuj jane: Mates ne Matesi, Matrenga ne Matranga, Muzaka ne Musacchia, Plezhja ne Plescia, Peta ne Petta, Prifti ne Parrino, Kuqi ne Cuccia, Dorangriqe ne Dorangricchia, Borshi ne Borgia, Skiroj ne Schirò, Floqe ne Flocca, Sirqe ne Sirchia, Shpata ne Spata, etj.

Fjale te thjeshta e lashte shqipe arberisht Fjalet e urta dhe theniet

Hora e Arbereshevet ka nje repertor te madh te fjale te urta, fjale te moçme dhe vjershe, ndryshe, eshte me e vogel ajo e perrallat dhe rrefymet me sfond mitike dhe legjendare, qe kane origjine nga Shqiperia.

Fjale turta Fjale te moçme
  • Atyji çe duron nje jave i duket shtate nave shekuj.
  • Di me shume nje i len te shpia e tij se nje i urte te shpia e tjetrit.
  • Ke pitit urì?.merr kerthin e dhertip.
  • Kush mire u rua mire u gjend.
  • Kush pati zjarrin rroi kush pati buken nge rroi.
Vjershe per femije
  • Te dhemb barku? Jic te MasMarku, ti jep dy kohponè, hipe larte e ha dy ve.
  • niu nau, vajzen kush me vrau, me vrau lala bau, lala bau nge e deshi, cucughamili me dy desh.
  • Bie shi bie zbore mortat plaka me nje dore.
  • Kliç klaqe babalaqё, ishёm zёnё e berёm paqё.

Users also searched:

...
...
...