Back

ⓘ Hilafeti. Fjala hilafet rrjedh nga ajo arabe khilāfa. Kalifi quhet ne arabisht خليفة رسول الله Ḫalīfa, shumes Ḫulafāʾ ose khalīfat allāh ose khalīfat rasūl allā ..




Hilafeti
                                     

ⓘ Hilafeti

Fjala hilafet rrjedh nga ajo arabe khilāfa. Kalifi quhet ne arabisht خليفة رسول الله Ḫalīfa, shumes Ḫulafāʾ ose khalīfat allāh ose khalīfat rasūl allāh qe do te thote e perkthyer fjale per fjale "mekembes i Zotit" ose "pasardhes i te derguarit te Zotit".

Hilafeti paraqet formen e rregjimit islamik, ne te cilen udheheqja shekullare laike dhe fetare eshte vetem ne doren e kalifit. Sistemi shteteror i Muhamedit ne Medine ka qene i bazuar ne modelin teokratik: ai ka qene si prijesi i levizjes fetare ashtu edhe sundimtari mbi zonen e influences, ne te cilen ky besim praktikohej. Hilafeti ka qene keshtu jo vetem posti zyrtar por ai ka qene po ashtu edhe zona ku ushtronte pushtetin kalifi, zoterimet e tija.

Koncepti i hilafetit eshte sipas pikepamjes se shume myslimaneve ne kundershtim me doktrinen e Muhamedit. Sipas sures 112 al-ihlās, asnje njeri nuk mund te krahasohet me allahun, as vete kreu i te gjithe myslimaneve. Kater kalifet e pare, Abu Bakr-i, Umar ibn al-Khattab-i, Uthman ibn Affan-i dhe ʿAlī ibn Abī Tālib-i nuk pretendonin se e kishin ne zoterim kete titull. Si mekembesi i zotit mbi toke arabisht خليفة الله Ḫalīfat allāh) haset ky titull per here te pare tek omajjadet qe filluan te sundojne prej vitit 661, te cilet e perdornin kete titull per vete. Trashegimia islamike e mevonshme ka percaktuar se ky titull fillimisht quhej "pasardhes ose mekembes i profetit te allahut". Keshtu edhe e pati marre Abu Bakr-i titullin khalifat rasul allah, "pasardhes i profetit te allahut".

                                     

1.1. Historia Fillimet

Muhamedi nuk la pasardhes te drejtperdrejte meshkuj. Nje ose disa bij te tij kishin vdekur ne moshe te mitur ndersa nje bir i adoptuar kishte rene ne nje beteje. Vetem e bija e tij Fatima dhe ndoshta edhe disa te bija te tjera trashegimia historike eshte per kete e paqarte mbeten pas vdekjes se te atit te tyre por keto nuk kishin vete bij ne moshe te duhur qe te luanin rol prijesi. Profeti nuk kishte caktuar as mekembes dhe as ndonje procedure per zgjedhjen e nje te tilli. Pas vdekjes se tij me 632 u mblodhen kreret myslimane te bashkesive islamike. Nje pjese e tyre ishte i mendimit se Muhamedi e kishte caktuar kusheririn e tij Ali ibn Abi Talib-in si mekembesin e vet. Shumica e myslimaneve nuk e besonte kete dhe percaktoi rregullat kryesore fillestare per nje pasardhje te tille ne post. Sipas tyre nje pasardhes i tille duhet te ishte arab nga fisi i Muhamedit, kuraish-itet, i cili te ishte nga njera ane pergjegjes per respektimin e rregullave te besimit islam dhe nga ana tjeter per perhapjen e fese islame. Shumica e krereve islamike zgjodhen si pasardhes te profetit Abu Bakr-in, te atin e gruas me te afert te Muhamedit, Aisha-s. Ky morri titullin khalifat rasul allah.

Me 634 u zgjodh si kalifi i dyte Umar ibn al-Khattab-i. Gjate periudhes se sundimit te tij nisi ekspansioni islam ku myslimanet arriten te shtrinin zonen e influences se tyre mbi Sirine me 635–636, Irakun ose Mesopotamine me 636 dhe Egjiptin 639–642. Pas fitores se tyre ne Nehavend, ne jug te Hamadan-it, Perandoria Sasanide ne Iran ra perfundimisht.

Uthman ibn Affan-i, nje dhender i Muhamedit, u zgjodh me 644 si kalifi i trete. Rendesi morri periudha e sundimit te tij sidomos nepermjet perpilimit perfundimtar te kuranit. Por ai vazhdoi edhe me ekspansionin e paraardhesve te tij ne post. Keshtu me 647 u pushtuan Tripolitania Libia e sotme dhe pjese te tjera te Iranit si dhe u ndermorren ekspedita te para per ne Azine e Vogel. Me kalimin e kohes Uthman-i krijoi vetes armiq te shumte sidomos nder prijesit ushtarake dhe myslimanet e zonave te pushtuara si pasoje e favorizimit te fisit te tij omajjad gjate ndarjes se posteve dhe plaçkes se luftes. Me 656 ai u vra ne Medine nga myslimanet kryengrites te Egjiptit dhe Irakut.

Kundershtaret e Uthman-it ishin ne radhe te pare perkrahesit e Ali ibn Abi Talib-it, shiitet. Keta bashke me prijesit e kryengritesve zgjodhen kete te fundit si kalif. Mirepo guvernatori i Sirise Muavija nga fisi i omajjadeve dhe si i tille i afermi i Uthman-it, nuk pranoi te bindet gje qe çoi ne luftime. Pas betejes se Siffin-it u be marreveshje per te bere bisedime. Nje grup myslimanesh, kharixhitet e mevonshem, i pa ato si pazarllek per poste dhe turp te madh duke braktisur keshtu kampin e Ali-ut. Me 661 Ali-u be viktime e nje atentati te ketij grupi. I biri i tij Hasan-i hoqi dore nga pretendimi i fronit kur pa epersine e omajjadeve.

Muavija themeloi tashme prej kesaj kohe dinastine e kalifeve omajjade. Vellai i Hasan-it, Husain-i ngriti pretendim per postin e hilafetit pas vdekjes se Muavija-s I. Por ai u mund ne betejen e Kerbela-se me 680.

Ali-u ishte kalifi i fundit i zgjedhur. Muavija gjate sundimit te tij vendosi me ligj trashegimine e fronit. Prej atehere kalife te rinj beheshin pasardhesit e proklamuar te shpallur publikisht ose ky titull i kalohej me ane te lufterave sundimtareve te tjere.

                                     

1.2. Historia Hilafeti i omajadeve

Pas ardhjes ne pushtet te omajjadeve nen sundimin Muavija-s, atyre u duhej me pas te perballonin vazhdimisht levizje opozitare te ndryshme. Konflikte shkaktonte legjitimacioni i omajjadeve, te cilet akuzoheshin se ne fillimet e fese islame, ata benin pjese ne kundershtaret me forte te profetit Muhamed. Pas rivendosjes se paqes brenda hilafetit myslimanet munden te ndermerrnin perseri ekspansionin e tyre. Keshtu, nen sundimin e Abd al-Malik-ut dhe al-Valid-it u pushtuan ne fillim te shekullit te 8-te Magrebi Afrika Veriore, Andaluzia, Transoksania sot Uzbekistan dhe lugina e Indusit. Hilafeti arriti ne kete menyre shtrirjen e tij me te madhe. Megjithe keto fitore, opozita e shume myslimaneve vazhdonte akoma. Dobesimi i sundimit te omajjadeve si pasoje e lufterave te brendshme per pushtet prej vitit 744 u pershpejtua nepermjet kryengritjes se Abu Muslim-it. Ne vitin 749 erdhi ne fuqi dinastia e abbasideve.

                                     

1.3. Historia Hilafeti i abasideve

Pas rrezimit te omajjadeve nepermjet abbasideve Iraku me kryeqytetein e ri Bagdadin u zhvillua si qendra politike e Hilafetit. Bagdadi u be njekohesisht gjithashtu, sidomos nen sundimin e Harun ar-Rashid-it 786–809, siç e kane pershkruar edhe perrallat e Shehrezades ne Njemije e nje nete, nje qytet shume luksoz dhe i pasur si dhe nje qender e kultures dhe e shkencave te natyres. Ne shekullin e 9-te hilafeti arriti kulmin e lulezimit te tij. Por ekspansioni dhe burokracia kerkonin çmimin e tyre: kalifet u leshuan gjithnje me teper pushtetin politik ministrave, vezireve dhe funksionareve zyrtare.

Kjo gje çoi prej fillimit te shekullit te 9-te ne lindjen e emirateve te pavaruara, te cilat ishin vetem formalisht ne vartesi te sundimit te kalifit ne Bagdad. Ne fillim te shekullit te 10-te linden ne Magreb dhe Andaluzi hilafetet e pavarura te fatimideve omajjadeve. Nga mesi i shekullit te 10-te kalifet ne Bagdad u shfuqizuan politikisht perfundimisht dhe iu nenshtruan prej asaj kohe kontrollit te bujideve persiane dhe prej vitit 1055 selxhukeve turq. Kalifet mbeten keshtu vetem si krere fetare te myslimaneve. Ne fakt kalifet arriten gjate shekullit te 12-te shtinin ne dore perseri pushtetin e tyre politik te pakten ne Irak, megjithate hilafeti i abbasideve u shkaterrua me 1258 kur Bagdadi u pushtua nga mongolet me ne krye Hylegu Khan-in.

Disa abbaside arriten te arratisen ne Egjipt. Me 1261 nje princ i abbasideve u vendos si kalif ne Kajro nga sulltani mamluk Bajbars-i. Por pushteti i tij ishte vetem me karakter spiritual shpirteror dhe pjeserisht vetem ne teori. Keta kalife mbajten se shpejti vetem titullin e zbrazet formal. Pas pushtimit turk te Egjiptit me 1517, abbasidi i fundit u detyrua ti dorezonte kete titull sulltanit turk.



                                     

1.4. Historia Hilafeti i fatimideve

Ismailitet, fatimidet shiite, sipas legjendes pasardhes te Ali ibn Abi Talib-it dhe gruas se tij Fatima-s, e cila i kishte dhene emrin kesaj dinastie, themeluan hilafetin e tyre me 909 ne Ifriqija/Tunizi, zona e sundimit te cileve shtrihej nga Algjeria deri ne Egjipt, Siri dhe Siçili. Pasi ata arriten me 1059 te shtinin nen kontroll perkohesisht Bagdadin, filloi renia e tyre si dinasti dhe si perfundim ata u eliminuan me 1171 nga Saladini. Kjo linje kalifesh ka vazhduar me nizaritet deri tek Aga Khan-i sot.

                                     

1.5. Historia Hilafeti i omajjadeve ne Spanje

Omajjadi i fundit, i cili kishte mbetur gjalle pas vrasjes ne mase te fisit te tij me 750 nepermjet abbasideve, u arratis per ne Andaluzi. Atje themeluan me vone pasardhesit e tij me 929 Hilafetin umajjad te Kordoves. Me 1031 ai u shua duke u copetuar ne disa mbreteri te vogla.

Ne shekullin e 12-te dhe te 13-te ngriten pretendime ne Maghreb per kete hilafet almohadet dhe hafsidet.

Kalifet e fatimideve dhe omajjadeve ne Andaluzi nuk arriten dot njohjen ne pergjithesi nga ana e sunniteve ashtu si dhe kalifet almohade dhe hafside.

                                     

1.6. Historia Hilafeti i osmaneve

Duke filluar prej shekullit te 13-te sundimtare te ndryshem myslimane ngrinin vazhdimisht pretendim per titullin e kalifit por qe i cili ishte bere tashme politikisht pa rendesi. Megjithate ne vitin 1517 sulltanet osmane arriten te themelojne hilafetin osman. Vetem prej shekullit te 19-te, kur gjithnje me shume te krishtere ishin vendosur ne zonat e sundimit mysliman, sulltanet ngulnin kembe me pretendimin per titullin si krere fetare, ne menyre qe te siguronin perkrahjen edhe te myslimaneve jashte zones se sundimit te tyre. Pas disfates se Perandorise Osmane ne Luften e Pare Boterore, sulltani i fundit Mehmedi VI. u hoq nga posti pas themelimit te Republikes Turke me 1923. Me 1924 qeveria turke e abrigoi hilafetin nepermjet ligjit 431. Sulltanit, te cilit i kishte mbetur vetem titulli "kalif", u nxor jashte vendit.

                                     

1.7. Historia Hilafeti pas vitit 1924

Kjo ngjarje shkaktoi shume shqetesime ne boten myslimane. Me 1924 ngriti pretendimin per kete titull mbreti Hussein ibn Ali-u i Hexhas-it, sot pjese e Arabise Saudite, meqenese ai thuhej se rridhte nga fisi i profetit Muhamed nga ana e stergjyshit te tij Hashim dhe kishte gjithashtu nen sundim edhe Mekken dhe Medinen. Pretendimi i tij u shua pas pushtimit te mbreterise se tij nepermjet mbretit Abd al-Aziz al Saud te Naxhd-it.

Me 1926 u bene perpjekje ne nje kongres islamik ne Kajro per te zgjedhur nje kalif te ri. Por edhe kjo perpjekje per ta ringjallur perseri hilafetin deshtoi. Sipas mendimit te eksperteve, qe prej atehere nuk ka pasur me perpjekje serioze per kete duke mos llogaritur ketu ate te Metin Kaplan-it dhe "Kalifatit te Kelnit" te tij. Levizja fetare-politike Hizb ut-Tahrir perpiqet gjithashtu te krijoje perseri hilafetin. Por ajo eshte e ndaluar ne te gjithe vendet islamike dhe me gjere.

                                     

1.8. Historia Hilafeti i Ahmadijja-s

Mirza Ghulam Ahmad-i themeloi me 1889 in Kadian levizjen Ahmadijja. Pas vdekjes se tij me 1908 pasuan "Khalifat ul-Massih" "kalifi i mesias" e quajtur kreret spirituale te Ahmadijja Muslim Xhamaat Ahmadijja Muslim Jamaat. Kalifet e AMJ-se zgjidhen nga nje komitet zgjedhes per gjithe jeten me seline prej vitit 1984 ne Xhamine Fazl ne Londer. Prej 22 prillit 2003 eshte Mirza Masrur Ahmad-si Khalifat ul-Massih V. kreu fetar i AMJ-se.

                                     

1.9. Historia Hilafeti i Omdurmanit

Pasardhesit e prijesit islamiko-politik Muhammad Ahmad al-Mahdi ne Sudan e cilesonin veten po ashtu kalife. Sidomos Abdallahi ibn Muhammad-i, i cili ishte vendosur me 1891 ne krye te kryengritjes se Mahdi-t, eshte ne Sudan edhe sot i njohur nen emrin al-Khalifa. Pallati i dikurshem i Abdallahi-t eshte sot nje nga objektet kryesore turistike te Omdurmanit. Kryengritja e Mahdi-t vleresohet si kryengritja e pare e suksesshme e nje popullsie afrikane kundra kolonializmit. Hilafeti i Omdurmanit ekzistoi 15 vjet dhe u rrezua me 1898 nga forcat e armatosura anglo-egjiptiane.

                                     

2. Teoria e hilafetit

Sipas doktrines ortodokse islamike sundimi i ligjshem eshte i mundshem vetem ne hilafet. Kalifit i besohet si pasardhesi i Muhamedit, udheheqja politike dhe fetare e umma-s, bashkesise myslimane. Hilafetin si institucion teologet dhe juristet islamike e bazojne tek kurani. Ne suren 38 thuhet:

O Daʿud mbreti David, shih, ne te beme mekembes chalifa mbi toke; gjyko mes njerezve me te vertete."

Mbi kalifin qendron vetem ligji fetar, shari’a, i cili bazohet tek burimet juridike kurani, sunneti, ixhma konsensi dhe kijasi analogjizmi dhe te cilin ka per detyre ta respektoje edhe kalifi.

Sipas pikepamjeve imamito-shiite dymbedhjete imamet e tyre kane qene kalifet legjitime. Sipas mendimit te tyre, kalifi i dymbedhjete nuk ka vdekur por eshte fshehur, nga ku ai dikur do te shfaqet si mahdi shpetimtar. Gjate kohes kalimtare deri atehere, kleri shiit ushtron pushtetin e tij si zevendes i ketij imami te fshehte. Ne kushtetuten e Iranit kjo eshte e shkruar ne kete forme. Prandaj edhe per kete arsye, parlamentit dhe presidentit iranian u lejohet qe te ushtrojne pushtet ne menyre te kufizuar.

Nizariet, te cilet bejne pjese tek ismailitet, kane deri sot nje imam si kalif, Karim Aga Khan-in IV., i cili eshte kalifi i 49-te si pasardhes direkt i profetit Muhamed nga linja te bijes se tij Fatima dhe dhendrit te tij Ali-t. Bohra-t, po ashtu ismailite, besojne si imamitet tek ekzistenca e nje imami kalif te fshehte.

Hilafeti eshte i ankoruar ne te drejten islamike si nje e ashtuquajtur fard kifaja, dmth. si detyrim i pergjithshem fetar. Ndryshe nga fard ʿayn, detyrimi fetar individual, si psh. agjerimi ose pelegrinazhi, kryerjen te cilit e ka per detyre çdo individ, fard kifaja duhet kryer vetem nga disa njerez nga shoqeria te afte per te. Detyrimi per xhihadin ose perpjekja per dije jane shembuj tipike per kete. Kjo do te thote ne rastin e hilafetit se permbushja e fard kifaja-s eshte detyra e personit te afte per postin e kalifit. Ne rast se do te kishte vetem nje kandidat qe i permbush kriteret, ky nuk lejohet psh. te mos e pranoje kete post.

Per universalitetin e hilafetit, dmth. per pretendimin per pushtet fetar dhe shekullar laik, teologet klasike bazohen tek detyrimi i xhihad-it. Detyrimi fetar per xhihad-in ben te nevojshme qe kalifi te veproje jo vetem si prijes fetar por edhe te jete ne gjendje te beje lufte, pra te kete nen kontroll ushtrine. Dallimi gjuhesor ndermjet fjaleve "kalif" dhe "imam" nxjerr ne pah keto dy aspekte. Me imamat nenkuptohet udheheqja fetare ndersa hilafeti ka te beje me sferen politike dhe ushtarake. Me renien e hilafetit termi imam u be i pavarur duke u perdorur me vone jo vetem per kreun e bashkesise myslimane por edhe si titull nderi per personalitete fetare te respektuar veçanerisht.

Ky konceptim sunnit ortodoks i hilafetit i formuluar shume me vone zgjati deri ne renien e hilafetit abbasid. Ligji, sipas te cilit kalifi duhet te ishte pasardhes i fisit te Muhamedit, qendroi ne fuqi deri ne fillimin e hilafetit te osmaneve. Osmanet e mbajten ne kembe pretendimin e tyre per postin e kalifit duke marre per ndihme perdorimin e simbolikes fetare.

Edhe pse hilafeti ne realitet humbi rendesine qe kishte, ideja e hilafetit mbeti teorikisht percaktuese dhe shume e diskutuar gjate gjithe koheve megjithese realitetin dhe teorine i ndante nje hendek i thelle. Juristet myslimane qendronin perpara problemit faktikisht te pazgjithshem te kapercimit te kesaj diskrepance mospajtimi.

Zbutja e idese se hilafetit u zhvillua ne disa hapa. Si nje nga te paret eshte perpjekur per te gjetur zgjidhje juristi asharit al-Mavardi 972–1058. Teoria e Mavardi-t ka vlejtur per nje kohe te gjate si formulimi klasik i doktrines sunnite ortodokse te hilafetit, çka eshte hedhur sakaq poshte nga Hamilton Gibb. Ne ate kohe, kur kalifi ishte veçse nje kukull ne duart e dinastise e bujideve ne Bagdad, ai paraqiti ne shkrimin e tij Ahkam as-sultanija teorine e imarat al-istila -s, te emiratit te arritur me anen e uzurpimit rrembimit e pushtetit me force.

Sipas kesaj teorie kalifi eshte i detyruar tia dorezoje pushtetin e tij ekzekutiv atij qe ka ne dore aktualisht pushtetin politik, perderisa ky te qeverise ne baze te ligjeve te shari’a-s. Fiksioni perfytyrimi i sovranitetit te kalifit permbushet keshtu duke e njohur formalisht autoritetin e tij suprem dhe duke permendur emrin e tij ne faljen te premtes. Mavardi perpiqet aty qe me idene e dorezimit te pushtetit te pajtoje teorine e hilafetit me realitetin historik.

Al-Mavardi e lidhte si kusht dorezimin e pushtetit me sundimin e bazuar tek shari’a. Meqenese teoricientet e mevonshem islamike kane qene te bindur se çfaredo forme sundimi eshte me e mire se anarkia, ata e perligjnin edhe sundimin vetem me dhune, mjaftonte qe autoriteti nominal sa per emer suprem i kalifit te mbahej ne kembe.

Al-Ghazali 1058–1111 u terhoq ne kohen e sundimit te selxhukeve nga shume prej kushteve, te cilat Mavardi i kishte pare si te domosdoshme. Sipas tij kalifit nuk i duhej te zoteronte aftesine per ti prire xhihadit dhe as kompetenca per qeverisje kifaja nuk ishte e nevojshme perderisa ai te kishte ne krah nje vezir kompetent. Ne vend te aftesise per ixhtihad, dmth. per interpretimin e pavarur te ligjeve, kalifi duhet te kete vetem vara, devotshmeri ndaj zotit. Metodes tradicionale te zgjedhjes se kalifit Ghazali i shtoi edhe nje tjeter, ate te emertimit te kalifit nepermjet sulltanit aktual sundues. Me kete ai legjitimonte praktiken qe ishte bere e zakonshme ne kohen e tij.

Teologu Ibn Xhamaa si perfundim u terhoq nga çfaredo pretendimi fetar duke e reduktuar hilafetin vetem ne sundimin me dhune; me te morri fund teoria klasike e hilafetit.



                                     

3. Literature

  • Ulrich Haarmann: Geschichte der arabischen Welt. C. H. Beck, München, 2001.
  • Stephan Ronart, Nandy Ronart: Lexikon der Arabischen Welt. Artemis Verlag. 1972.
  • Ludwig Hagemann, Oliver Lellek: Lexikon der islamischen Kultur. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1999.
  • Hugh Kennedy: The Prophet and the Age of the Caliphates. London 2004.
  • Patricia Crone, Martin Hinds: Gods Caliph. Religious Authority in the First Centuries of Islam. 2003, ISBN 0-521-54111-5.
  • Elie Kedourie: Egypt and the Caliphate. Kedourie. The Chatham House Version and other Middle Eastern Studies. Praeger, New York, 1970, 2006.

Users also searched:

...
...
...